"Η Βυζαντινή μουσική και τα προβλήματά της" Σίμων Καράς

#1

Ομιλία, χωρισμένη σε δύο μέρη, που πραγματοποίησε ο αείμνηστος Σίμων Καράς (+1999), στη Θεολογική σχολή του Πανεπιστημίου της Βοστώνης στις 2 Νοεμβρίου 1978.

ΥΓ.΅:«...τι να πει (κανείς), ή τι να πρωτοπεί και πώς να το πει, χωρίς τον κίνδυνο μην είναι λίγο, ή λειψό, ή άπρεπα ειπωμένο, γιατί ο Σίμων Kαράς δεν είναι βουνό να τ’ ανεβείς και να το περπατήσεις, μήτε πέλαγος να το διαβείς και να το περιπλεύσεις, μήτε στοιχειό μήτε άνθρωπος σαν κι εμάς να πας κοντά και ν’ αναμετρηθείς μαζί του, να τον γνωρίσεις απ’ την καλή και να το μολογήσεις. O Σίμων Kαράς είν’ άλλος άνθρωπος, αλλιώς ψηλός κι αλλιώς πλατύς κι αλλιώς καλός κι ωραίος’!» (Γρηγόρης Στάθης, Ομότιμος Καθηγητής Βυζαντινής Μουσικολογίας και Ψαλτικής Πανεπιστημίου Αθηνών.)
 
Last edited:

zoslen

Βύρων Αναγνωστόπουλος
#3
Ακουγοντας κανεις την παραπανω ομιλια δεν μπορει να μην διακρινει -τουλαχιστον- 3 σημεια τα οποια χαρακτηριζαν τον Σ. Καρα:

α) Σε ολη τη διαρκεια της ομιλιας ξεχειλιζει το παθος του για την ελληνικη παραδοση, και τον ελληνισμο σε ολες τις μορφες και εκφανσεις του. Μιλαει με αγαπη και νοσταλγια για τα παραδοσιακα τραγουδια και τη μουσικη την οποια νιωθει και ακουει να ερχεται απο τα βαθη των αιωνων. Θεωρει υποχρεωση του να καταδειξει αυτην την αδιακοπη συνεχεια της μουσικης μας και το κανει με παραδειγματα κυριως απο την λαικη μουσικη.

β) Νομιζω οι ψαλτες πραγματικα αγνοούν (ή επιλεγουν να αγνοουν) τις ατελειωτες γνωσεις που ειχε σε μουσικολογικα θεματα, χειρογραφα, μελετες κλπ. Στην παραπανω ομιλια κανει αναφορες ανευ σημειωσεων σε εννοιες, κειμενα και προσωπα που οι μη ασχολουμενοι με μουσικολογικα δρωμενα δεν εχουν ξανακουσει.

γ) Εμφανης ομως ειναι επισης και το γεγονος πως ο κατ εξοχην τομεας στον οποιο εχει κανει την ερευνα του δεν ειναι αλλος απο την παραδοσιακη μουσικη, οπου εκει μπορει και καταδεικνυει ευκολοτερα την ρωμαίικη παραδοση. Καποιος που τον ακουει να τραγουδαει παραδοσιακα ασματα αντιλαμβανεται ευκολα πως αυτος ειναι ο τομεας στον οποιο τρεφει και την μεγαλυτερη αγαπη. Νομιζω οι ψαλτικες του αποψεις σιγουρα ειναι επηρεασμενες απο τα ακουσματα του πανω στο παραδοσιακο τραγουδι.

Παντως ενας πιο "ταιριαστος" τιτλος της ομιλιας θα ηταν : "περι της αδιακοπης ελληνικης παραδοσεως", μιας και επι αυτου επιχειρηματολογει.
 

ΔΑΜΩ

μέλος τροπικόν και μονοφωνικόν
#4
Παντως ενας πιο "ταιριαστος" τιτλος της ομιλιας θα ηταν : "περι της αδιακοπης ελληνικης παραδοσεως", μιας και επι αυτου επιχειρηματολογει.
Αυτό είναι το μόνο βέβαιο, η Ελληνική παράδοση είναι όντως αδιάκοπη, αφού η Παράδοση γενικά είναι φαινόμενο δυναμικό, εξελισσόμενη μέσα στον κοινωνικό ιστό που ζει ο άνθρωπος, οπότε ο ομιλητής δεν λέει κάτι νέο. Στους Αμερικανούς όμως που δεν ξέρουν τι σημαίνει παράδοση, μπορεί να είχε αντίκτυπο εκείνη την εποχή. Σήμερα όλα αυτά είναι ξεπερασμένα, αφού όλοι γνωρίζουν πλέον ότι ο συγχωρεμένος δεν γνώριζε την Παράδοση, ούτε το Δημοτικό τραγούδι, ως λόγιος που ήταν και αστός. Για τον λόγο αυτό θέλησε να το μάθει και να το γνωρίσει. Με (ύποπτες) χορηγίες ξεκίνησε να συλλέγει δημοτικά τραγούδια από όλη την Ελλάδα, και πολύ καλά έκανε, αφού ήθελε να τα ερευνήσει (αυτό κάνουν οι λόγιοι, όπως οι Ντουκουντρέ, Περνότ, Λαμπελέτ, Μπω-Μποβύ, Φοριέλ, Χαξχάουζεν, αλλά και δικοί μας Δέσποινα Μαζαράκη, Δώρα Στράτου, Φοίβος Ανωγειανάκης, Κωνσταντίνος Ψάχος κ.ά.).
Εκεί που έκανε το μεγαλύτερο λάθος (όχι μόνο για μένα), ήταν που δεν πήγε ποτέ να πιάσει τον μεγαλύτερο τραγουδιστή που έχει βγάλει ποτέ το Ξηρόμερο, τον Τάκαρο Καρναβά να καταγράψει το μοναδικό και ανεπανάληπτο ύφος του που παραμένει αξεπέραστο στον αιώνα του αιώνος. Δεν πήγε να ηχογραφήσει τον απίστευτο Παπασιδέρη, τον μοναδικό Ρούκουνα, την μεγαλύτερη Ελληνίδα τραγουδίστρια Ρίτα (όχι βεβαίως την Σακελλαρίου), τον Νταλγκά που νταλγκαδιάζει τόσο όποιος τον ακούει. Θα παραθέσω κάποια ονόματα ακόμα μουσικών: Βασίλης Παναγιωτόπουλος – Σαλέας, Κίτσος Χαρισιάδης, Τάσος Χαλκιάς, Χαράλαμπος Μαργέλης, Βασίλης Σούκας, Πετρολούκας Χαλκιάς, Μάκης Μπέκος, Γιάννης Βασιλόπουλος, Βάιος Μαλλιάρας, Βαγγέλης Κοκκώνης (τυχαία η σειρά) που σε κανέναν ούτε νύξη δεν έκανε. Αντιθέτως μάλιστα, κατά τα λεγόμενα του κιθαριστή Κώστα Πίτσου: "Το λαούτο το πήρα την εποχή που πήγα να παίξω στη ραδιοφωνία. Εγώ ήμουν κιθαρίστας αλλά στη ραδιοφωνία δεν έβαζαν κιθάρα στα δημοτικά. Μιλάμε για το ’67-’68, δεν υπήρχε ακόμα τηλεόραση […] Εκείνα τα χρόνια γινόντουσαν πολλές εκπομπές αλλά υπήρχε ένα καθεστώς περίεργο. Έλεγε ο Σίμωνας Καράς να φέρουμε τον τάδε γέρο από το τάδε χωριό να μας τραγουδήσει και θεωρούσαν ότι αυτό ήταν το «ορίτζιναλ» […] Κάτι άσχετα κλαρίνα, κάτι ξεκούρδιστα όργανα και λέγανε “αυτό είναι παραδοσιακό". Ακόμα και στον μεγαλύτερο τραγουδιστή της Κρήτης, τον Νίκο Ξυλούρη, είπε ότι δεν τραγουδάει καλά.
Εκτός όμως των ηχογραφήσεων που έκανε, κανέναν από τους γνησίους εκφραστές του δημοτικού τραγουδιού δεν κάλεσε στην επί 20ετίας ραδιοφωνική εκπομπή του για το δημοτικό τραγούδι (νομίζω λεγόταν Ελληνικοί Μουσικοί Αντίλαλοι). Είναι σοβαρά πράγματα αυτά για κάποιον που θέλει να λέγεται ερευνητής, διασώστης και διδάσκαλος της παράδοσης; Μάλλον το αντίθετο θα έλεγα.

Πολλοί τον λένε "δάσκαλο", άλλοι τον υβρίζουν, κάποιοι άλλοι δεν τον ξέρουν καν, άλλοι μελετάνε το έργο του, άλλοι είναι εντελώς αδιάφοροι.

Προσωπικά τοποθετούμαι σε αυτούς που δεν τον γνωρίζουν, ούτε προσωπικά, ούτε το έργο του, αλλά η όλη στάση και συμπεριφορά του Σίμωνα Καρά (άλλοι το γράφουν με 2 ρ, και κατά την γνώμη μου είναι πιο σωστό, ασχέτως αν ο συγχωρεμένος το έγραφε με 1. Είναι όπως ο γνωστός σε όλους μας μονονής Γιάνης) αποπνέει κάτι το σκοτεινό και μυστήριο, μια αντιπαλότητα ανάμεσα στο καλό και το κακό, το λόγιο και το λαϊκό, την γνώση με την εμπειρία, μια συνεχή πάλη ανάμεσα στην λογική και την παράνοια.

Μετά από όλα αυτά, χωρίς να τον ξέρω αυτόν τον άνθρωπο, έχω την εντύπωση ότι δεν έστεκε καλά στα μυαλά του, οπότε, εκ των πραγμάτων, δυσκολεύομαι να πάρω στα σοβαρά το έργο του και τις ομιλίες του.
 

zoslen

Βύρων Αναγνωστόπουλος
#5
Ας μην ξεχναμε επισης οτι ο Καρας εδρασε σε μια εποχη οπου δεν υπηρχε σοβαρος επιστημονικος αντιλογος. Στις μερες μας η επιστημονικη κοινοτητα εχει σαφως επισημανει τα σημεια στα οποια καλώς τα ειπε αλλά και τα σημεια οπου εσφαλλε.

Ο ανθρωπος προσπαθησε να παρουσιασει ενα ολοκληρωμενο συστημα διδασκαλιας και θεωριας χωρις ομως να βασιστει σε τιποτα προγενεστερο, απο το μηδεν, κατι που ασφαλως δεν μπορει να επικροτηθει. Εντουτοις εθιξε θεματα οπου οι προγενεστεροι απλα αφησαν κατα μερος.

Οπως φαινεται του ειχε "κολλησει" στο μυαλο η ιδεα οτι οι συγχρονοι κορυφαιοι στο τραγουδι και την ψαλτικη εχουν αλλοιωσει το παραδοσιακο ακουσμα και πρεπει να ψαξει να βρει παππουδες στα χωρια οι οποιοι κουβαλουν το γνησιο ακουσμα. Μια σκεψη η οποια βεβαιως ειναι παραλογη και δεν απορρεει απο καποιο λογικο συλλογισμο.

Ομως, για να επανελθω στον τιτλο του θεματος, τον οποιο στην ομιλια του καθολου δεν εθιξε, το γεγονος ειναι πως ακομη και σημερα υπαρχουν θεματα θεωρητικα τα οποια στις σχολες και τα ωδεια καθολου δεν ακουμπαμε διοτι κανουν...τζιζ...
Και ξεχναμε οτι η δουλεια της θεωριας ειναι να εξηγει και να περιγραφει τα φαινομενα που συμβαινουν στην πραξη.
Οι περισσοτεροι κολλανε στα διαστηματικα, αλλα αυτο ειναι το τελευταιο που θα επρεπε να μας απασχολει.

Η συγχρονη ερευνα δινει σιγα σιγα απαντησεις στα "καυτα" ερωτηματα, οι οποιες ομως δεν ειναι της μιας γραμμης οπως θα θελαμε, αλλα εντασσονται σε ενα πλαισιο αρκετα διαφορετικο απο αυτο που εχει διαμορφωθει ηδη απο τον Χρυσανθο.

Συνοψιζοντας θα ελεγα πως το μεγαλυτερο προβλημα της βυζαντινης μουσικης ειναι η ελλειψη θεωρητικων σημειων αναφορας, η ελλειψη "συντακτικου και γραμματικης" για να στηριξει την οποια προφορικοτητα.
Ως εκ τουτου ο καθε θεωρητικος και πρακτικος μπορει να ισχυριζεται οτι αυτος τα λεει σωστα, χωρις να γινεται να διαψευστει με πειστικα επιχειρηματα.
 

evangelos

Ευάγγελος Σολδάτος
#6
Ας μην ξεχναμε επισης οτι ο Καρας εδρασε σε μια εποχη οπου δεν υπηρχε σοβαρος επιστημονικος αντιλογος. .
Υπήρξε επιστημονικός αντίλογος και πολύ σοβαρός μάλιστα:
«Ο διδάσκαλος Ιακ. Ναυπλιώτης έχει σχηματίσει περί του Καρά γνώμην ότι ούτος είναι λόγιος, επιθυμών να ασχολείται με τα ζητήματα της μουσικής ημών, ης τυγχάνει θιασώτης και υποστηρικτής, αν και δεν την γνωρίζει». (Άγγελος Βουδούρης: «Κώδικες της Ορθοδόξου Βυζαντινής Εκκλησιαστικής Ασματωδίας», Τόμ. 18, παρ. 473 Κων/πολις 1939)


Να μη θορυβείσαι στο ελάχιστο από τις παρατηρήσεις των αρχόντων πρωτοψαλτών δεν είναι λίγο και καθόλου μάλιστα επιστημονικό! Η μητέρα της μουσικής μας είναι το Οικουμενικό Πατριαρχείο, που σώζει αυστηρά επί αιώνες το ύφος και τα σωστά διαστήματα της μουσικής στην φωνητική του παράδοση.
Ο Σίμων Καράς έφτασε στην πηγή αλλά δυστυχώς για αυτών αλλά και για εμάς δεν ήπιε νερό. Η επιστημονικοφανής πλάνη του διαδόθηκα τόσο πολύ που σήμερα ελάχιστοι νέοι ψάλλουν σωστά, κατά τα παραδεδομένα, τα οποία αυτός και οι συνεχιστές του προσπάθησαν και προσπαθούν να τα βγάλουν αλλοιωμένα και ότι δήθεν αυτός τα διόρθωσε και επέστρεψε και καλά στα κλασικά μαθήματα και τις αρχαίες αναλύσεις. Καμία παραπομπή καμία επεξήγηση για όσα γράφει δεν υπάρχει πουθενά.

Έχω διαβάσει ενδελεχώς όλα τα βιβλία του Καρά, διότι υπήρξα μαθητής του Λ. Αγγελόπουλου και μάλιστα Άριστος με δίπλωμα του ωδείου Ν. Σκαλκώτας που επίσημα το πιστοποιεί.

Δεν υποτιμώ τα πρόσωπα των δασκάλων μου ούτε τον ζήλο τους για την παράδοση, αλλά έκαναν σοβαρά λάθη με καταστρεπτικές επιπτώσεις. Πέτυχαν το αντίθετο από αυτό που έλεγαν ότι πρεσβεύουν , την διάσωση και διάδοση της εθνικής μας μουσικής.
 
Last edited:
#7
Οι περισσοτεροι κολλανε στα διαστηματικα, αλλα αυτο ειναι το τελευταιο που θα επρεπε να μας απασχολει.
.
Ἀπὸ τὰ λίγα ποὺ καταλαβαίνω, τὰ "διαστηματικὰ" εἶναι στὴν ψαλτικὴ τὸ ἀντίστοιχο τοῦ 15συλλάβου στὴν μετρική. Ἐφόσον δεχόμαστε τὸν 15 σύλλαβο σὰν ἐθνικὸ στῑχο (ὡς ἐπικρατοῦντα, αὐτὸ πάει νὰ πῆι ἐθνικός) τὸ πότε ἑδραιώνεται καὶ τὸ ἀπὸ ποῦ προέρχεται μᾶς δίνει τὴν ἐθνική μας καταγωγή, καὶ τὸ τί τὸν κάνουμε μᾶς δίνει τὸν ἐθνικό μας προσανατολισμό.
 
#8
υγ. Ἀπομονώνω δύο σημεῖα ποὺ μοῦ ἔκαναν ἐντύπωση, καὶ ἴσως ἐνδιαφέρουν καὶ ἄλλους.
Στὸ πρῶτο μέρος, ὁ μακαρίτης λέει πὼς ἡ ἐκκλησιαστική μας μουσικὴ δὲν προέρχεται ἀπὸ τὴν ἑβραϊκὴ συναγωγή, ἀλλὰ κατευθείαν ἀπὸ τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ μουσική. Διότι ἤδη ἡ μετάφραση τῶν Ἑβδομήκοντα τῆς Π.Διαθήκης, κατὰ τοὺς προχριστιανικοὺς χρόνους, ἔγινε χάριν τῶν ἐξελληνισμένων Ἑβραίων καὶ τῆς ἐξελληνισμένης ὑποθέτω συναγωγῆς τους.
Ὅμως ὁ νέος ἑλληνισμὸς γεννιέται πότε; Γεννιέται ὅταν αὐτὲς οἱ συναγωγὲς ἐξελληνισμένες ἢ μὴ δέχονται τὸν Ἱησοῦ σὰν Μεσσία, ἢ σὲ ἀντίθετη περίπτωση οἱ χριστιανικὲς κοινότητες, ξεχωρισμένες πλέον ἀπὸ τὶς ἰουδαϊκές, δέχονται στοὺς κόλπους τους καὶ ἐθνικοὺς (ἤτοι εἰδωλολάτρες) καὶ μάλιστα μετὰ ἀπὸ σχετικὸ προβληματισμὸ περὶ τοῦ πρακτέου, ἀπερίτμητους. Ἑφόσον τὸ δεχτῆι κανεὶς αὐτὸ σὰν ἀφετηριακὸ γεγονός, τὸ ἐπιχείρημα τοῦ Σ. Καρὰ σχετικοποιεῖται. Οἱ κοινότητες δὲν δέχονταν μόνον Ἕλληνες καὶ ἐξελληνισμένους ἀλλὰ καὶ Σύριους, καὶ μὴ ἐξελληνισμένους ἔτι καὶ πάσης προελεύσεως καὶ καταγωγῆς ἄνδρες καὶ γυναῖκες. Ὑπάρχει λοιπὸν ἔνα ἀνακάτεμα τῆς τράπουλας ἐκείνη τὴν περίοδο ποὺ ἔχει σημασία γιὰ τὰ "ποσοστὰ" ἑλληνικότητος στὴν πρώτη διαμόρφωση τῆς λειτουργίας.
Τὸ δεύτερο σημεῖο εἶναι ἐκεῖνο ποὺ ἀναφέρει τὴν χειρονομία (ποὺ τὴν ἀναφέρει καὶ ὀ Χρύσανθος ὡς μὴ ἐν χρήσει τὸν καιρό του καὶ μᾶλλον ξεχασμένη). Ὁ Καρὰς τὴν θεωρεῖ ἕνα εἶδος διεύθυνσης χορῳδίας μὲ τὰ χέρια. Ἁναρωτιέμαι ἄν δὲν εἶναι ταυτόχρονα ἕνας χορὸς μὲ τὰ χέρια, ποὺ σχετίζεται μὲ τὸν παντόμιμο τῆς ὕστερης ἀρχαιότητας ἀλλὰ καὶ τὴν τραγικὴ ὄρχηση τῶν ὑποκριτῶν τῆς κλασσικῆς. Δηλαδὴ ἕνα εἶδος "χοροῦ τοῦ πρωτοψάλτη".
 
Top