Ὁ στίχος «Ἐλέησόν με ὁ Θεός...» πρό τῶν πεντηκοσταρίων τροπαρίων, τό πρόψαλμα «Ἐλεῆμον» καί τό ἐφύμνιο «Καὶ ἐλέησόν με, ὁ Θεός» τοῦ Ν΄ ψαλμοῦ

π. Μάξιμος

Γενικός Συντονιστής
#1
Τίς Κυριακές, καί τίς ἑορτές πού ἔχουμε εὐαγγέλιο τοῦ ὄρθρου, ψάλλονται καί τά ἀποκαλούμενα «πεντηκοστάρια» (ἰδιόμελα) τροπάρια, ὅπως τά· «Ἀναστὰς ὁ Ἰησοῦς, ἀπὸ τοῦ τάφου...», «Τὰ πλήθη τῶν πεπραγμένων μοι δεινῶν...» καί ὅλα τά ἰδιόμελα τῶν ἑορτῶν, εἰς τά ὁποῖα προτάσσεται ἐμμελῶς ὁ στίχος «Ἐλέησόν με, ὁ Θεός, κατὰ τὸ μέγα ἔλεός Σου, καὶ κατὰ τὸ πλῆθος τῶν οἰκτιρμῶν Σου ἐξάλειψον τὸ ἀνόμημά μου».

Ὅταν ψάλλεται (μόνον τίς Κυριακές) ὁ Ν΄ ψαλμός, κατά μουσικήν παράδοσιν, προτάσσεται τῆς ἐνάρξεως αὐτοῦ ἡ λέξη «Ἐλεῆμον» (καί ὄχι Ἐλεήμων) πού προέρχεται ἀπό ἀρχαία ψαλτική πράξη τοῦ δομεστίκου προλογίζοντος καί δίδοντος τόν ἦχον τοῦ ψαλμοῦ. Κάτι ἀνάλογο συμβαίνει καί μέ τό «Κύριε ἐκέκραξα πρὸς σέ, εἰσάκουσόν μου, εἰσάκουσόν μου, Κύριε», μέ τό «Πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον» καί μέ τίς προτασσόμενες τῶν πολυελέων φράσεις. Αὐτή ἡ λέξη/φράση χωρίς νά εἶναι ὑποχρεωτική ὡς πρόταξη στόν Ν΄ ψαλμό, κατέστη πλέον παράδοση (ἀπηχοῦσα τήν ἀρχαίαν πρᾶξιν) καί «πέρασε» καί στό νέον Ἐγκόλπιον.

Αὐτή ἡ πρόταξη στήν ἔναρξη τῆς ψαλμῳδίας τοῦ Ν΄ ψαλμοῦ, δυστυχῶς ἀπό συνήθεια, κεκτημένη ταχύτητα, ἄγνοια ἤ καί προσωπική ἐκτίμηση, ὅτι, ἔτσι εἶναι καλύτερα ἤ πιό ὡραῖα, ἐπαναλαμβάνεται καί στόν στίχο «᾿Ελέησόν με ὁ Θεός...» πρό τῶν πεντηκοσταρίων τροπαρίων. Αὐτό εἶναι λάθος, οὐδαμοῦ μαρτυρεῖται, καθ᾿ ὅσον ὁσάκις ἔχουμε πρόταξη ψαλμικοῦ στίχου πρό οἱουδήποτε τροπαρίου, αὐτός λέγεται ἀκριβῶς ὅπως ἔχει στό βιβλικό κείμενο χωρίς καμμία προσθήκη.
Ἄς προσεχθεῖ, λοιπόν, αὐτό τό σφάλμα, ὅπου γίνεται, προκειμένου πρό τῶν «πεντηκοσταρίων» τροπαρίων νά ἐκφωνεῖται/ψάλλεται εἰς τόν ἦχον τοῦ ἀκολουθοῦντος τροπαρίου ὁ στίχος «Ἐλέησόν με, ὁ Θεός, κατὰ τὸ μέγα ἔλεός Σου, καὶ κατὰ τὸ πλῆθος τῶν οἰκτιρμῶν Σου ἐξάλειψον τὸ ἀνόμημά μου» ἀμιγής, χωρίς καμμία προσθήκη.

 

ixadin

Ηχάδιν
#2
Ευχαριστώ πάτερ, διότι απαντήσατε σε έναν δικό μου προβληματισμό.

Η δική μου σκέψη, όχι υποχρεωτικά σωστή, εμπλέκει και το ασματικό τυπικό. Εάν θυμούμαι καλά, στην ασματική ακολουθία της Πανυχίδας, όπως τουλάχιστον την έχει εκδώσει ο καθ. Γρ. Στάθης, στην ψαλμώδηση του Ν΄ ψαλμού, υπάρχει το εφύμνιο: Ελεήμον, Κύριε ελέησόν με.

Σκέφτομαι, μήπως είναι απομεινάρια της αντιφωνικής ψαλμωδίας...
 

π. Μάξιμος

Γενικός Συντονιστής
#3
Ευχαριστώ πάτερ, διότι απαντήσατε σε έναν δικό μου προβληματισμό.
Η δική μου σκέψη, όχι υποχρεωτικά σωστή, εμπλέκει και το ασματικό τυπικό. Εάν θυμούμαι καλά, στην ασματική ακολουθία της Πανυχίδας, όπως τουλάχιστον την έχει εκδώσει ο καθ. Γρ. Στάθης, στην ψαλμώδηση του Ν΄ ψαλμού, υπάρχει το εφύμνιο: Ελεήμον, Κύριε ελέησόν με.
Σκέφτομαι, μήπως είναι απομεινάρια της αντιφωνικής ψαλμωδίας...
Εὐχαριστῶ κ. καθηγητά μου, ἀγαπητέ κ. Χρῆστο,
Σαφῶς εἶναι ἀπομεινάρια τοῦ ᾀσματικοῦ τυπικοῦ. Ἐγώ ἀναφέρθηκα στό πρόψαλμα ὑπό τοῦ δομεστίκου. Τώρα θέτεις καί τό θέμα τοῦ ἐφυμνίου, στό ὁποῖον δέν ἀναφέρθηκα, γιατί δέν ἦταν τό θέμα.
Πολύ σωστά ὅμως καί στήν ψαλμώδηση τοῦ Ν΄ ψαλμοῦ ἔχουμε καί σήμερα ἀπομεινάρι ἐφυμνίου, τό ὁποῖον χρησιμοποιοῦμε στόν τελευταῖο στίχο «Τότε ἀνοίσουσιν ἐπὶ τὸ θυσιαστήριόν σου μόσχους» τό προστιθέμενο «Καὶ ἐλέησόν με, ὁ Θεός». Αὐτό εἶναι πάλι μία προσθήκη στό τέλος.

Παρόμοια ἔχουμε, σέ συνέχεια τῶν παραπάνω παραδειγμάτων μου, στό «Κύριε ἐκέκραξα» τό «εἰσάκουσόν μου, Κύριε» καί στό «Πᾶσα πνοή» τό «σοὶ πρέπει ὕμνος τῷ Θεῷ» καί ἄλλα, ὅπως στά ἀνοιξαντάρια τό «δόξα σοι, ὁ Θεός» καί τό «ἀλληλούια». Παρομοίως καί στούς πολυελέους ὑπάρχουν διάφορα ἐφύμνια.

 

tsak77

Χρῆστος Τσακίρογλου
#4
Πάντως πρέπει να παραδεχτούμε, ότι όποια κι αν είναι η πηγή αυτής της επανάληψης κάποιων λέξεων, τουλάχιστον στα κλασικά μουσικά κείμενα έχει περάσει αυτή η τάση, όπως φαίνεται στα παρακάτω...
View attachment 01.jpg Πρωγάκης

View attachment 02.jpg Πρωγάκης

View attachment 03.jpg Ταμείον Ανθολογίας

Καθώς επίσης και εδώ.
Χωρίς αυτό να σημαίνει φυσικά, ότι δεν πρόκειται για πλεονασμούς ή άστοχες επαναλήψεις. Υπάρχει μήπως κάποια μουσική μαρτυρία που να αναδεικνύει το αντίθετο;
 

V_Zacharis

Παλαιό Μέλος
#5
Υπάρχει μήπως κάποια μουσική μαρτυρία που να αναδεικνύει το αντίθετο;
Απ' όσο μπορώ να γνωρίζω παλαιότερα (της μουσικής τυπογραφίας) δεν μελοποιούσαν τους στίχους. Ίσως να υπάρχει σε χειρόγραφα πριν την μουσική τυπογραφία, αλλά στην νέα γραφή ή σε κοντινές (μεταβατικές της παλαιάς) στην νέα.

Όπως και να 'ναι αυτά είναι κοντινές καταστάσεις με αυτά που ήδη παραθέτεις. Μάλλον δεν θα μπορεί να βγει συμπέρασμα. Θέλει ψάξιμο όμως.
 

Panagiotis

Γενικός συντονιστής
#6
Στην Ρουμανική και Βουλγαρική ψαλτική παράδοση ΔΕΝ υπάρχει η λέξη "Ελεήμον" προ του α΄στίχου του Ν΄ψαλμού, ούτε στην αρχή της ψαλμωδίας του, ούτε προ του Ιδιομέλου.

Εξαίρεση αποτελούν τα έργα του Βουλγάρου μουσικοδιδασκάλου Χατζή Αγγέλου Ιβάνοφ, ο οποίος κάνει την εξής πρωτοτυπία: διπλασιάζει τη λέξη "ελέησον", δηλ. "ελέησον, ελέησόν με".

Να αναφέρω επίσης ότι μεταξύ των Ορθοδόξων της Βαλκανικής η ψαλμωδία του Ν΄ ψαλμού δεν συνηθίζεται-στη Σερβία και τη Ρουμανία δε συνηθιζόταν ήδη από τον 19ο αι. και στη Βουλγαρία ατόνησε τον 20ο. Στη Ρουμανία κατά Ρωσική επιρροή ψάλλεται το "Ανάστασιν Χριστού".
 

MTheodorakis

Παλαιό Μέλος
#8


Ὁ στίχος τοῦ πεντηκοσταρίου μετὰ τὸν ν' ψαλμὸ εἶναι «Ἐλέησόν με ὁ Θεός...»

(χφφ. Λειμῶνος 295 ὡρολόγιο β' ἥμισυ ιβ' αἰ. σ. 14, ΕΒΕ 2548 παπαδικὴ τοῦ ἔτους 1336 φ. 54r ἔκδ. Γ. Στάθη Ἡ ἀσματικὴ διαφοροποίηση σ. 173, 2622 μουσικὸ μεταξὺ τῶν ἐτῶν 1340-1360 φφ. 106r-107r ἔκδ. Δ. Μπαλαγεώργου Ἡ ψαλτικὴ παράδοση τῶν ἀκολουθιῶν τοῦ βυζαντινοῦ κοσμικοῦ τυπικοῦ σ. 251, Βοδλειανῆς Barocci 1 ὡρολόγιο ιε' αἰ. φ. 188r, Βατοπαιδίου 1281 μουσικὸ ιε' αἰ. φ. 99v ἔκδ. Ε. Σπυράκου Οἱ χοροὶ ψαλτῶν κατὰ τὴν βυζαντινὴ παράδοση σ. 359, Σινὰ 1293 μουσικὸ β' ἥμισυ ιε' αἰ. φ. 162r-v ἔκδ. ὅπ. πρ., Πεντηκοστάριον ἔκδ. 1525, Τριῴδιον ἔκδ. 1565, χφφ. τυπικὰ Ἱ. Μ. Φιλοθέου τοῦ ἔτους 1813 ἔκδ. Dmitrievskij τ. 3 σ. 544, Ἱ. Μ. Διονυσίου τοῦ ἔτους 1841 ἔκδ. ὅπ. πρ. σ. 567, τυπικὸ Ρήγα σ. 84 καὶ Συμβολὴ τεῦχος 8 σ. 51),

καὶ ὄχι «Ἐλεῆμον, ἐλέησόν με ὁ Θεός...».
 
Last edited:
Top