Στοιχεία για τον αργό ή σύντομο τρόπο ψαλμώδησης των βυζαντινών μελών από παράλληλη μελέτη πηγών Τυπικού, Λειτουργικής και μουσικών χφφ.

Deacon

Παλαιό Μέλος
Ανοίγω το θέμα αυτό σε συνέχεια των όσων σχετικών αναφέρθηκαν εδώ.

Είναι κατά την γνώμη μου ένα σπουδαίο αντικείμενο έρευνας, που αν γίνει συστηματικότερα μπορεί να αποδώσει σημαντικούς καρπούς, φωτίζοντας αρκετά δύσκολα σημεία της μουσικολογικής έρευνας εν γένει.

Προ πολλών ετών, ασχολούμενος με το ακανθώδες ζήτημα του τρόπου ερμηνείας και ψαλμωδήσεως του Βυζαντινού Μέλους, με τον τρόπο ερμηνείας, δηλαδή, της μουσικής σημειογραφείας των τελών της μεσοβυζαντινής, αλλά και της υστεροβυζαντινής περιόδου, είχα την σκέψη ότι στοιχεία για το θέμα αυτό θα μπορούσαν πιθανόν να προκύψουν από την παράλληλη μελέτη αρχαίων Τυπικών και γενικότερα λειτουργικών κειμένων. Πράγματι, στοιχεία υπάρχουν, ίσως όχι πολλά, αλλά ικανά σε αρκετές περιπτώσεις για να διαμορφώσουμε μια καλή εικόνα για το θέμα. Οπωσδήποτε, το δικό μου αρχείο είναι πεπερασμένο και δεν θα μπορούσε να εξαντληθεί εκ των πραγμάτων η πλήρης αξιοποίηση των σωζόμενων πηγών, αλλά ανοίγοντας αυτό το θέμα πιστεύω ότι θα δοθεί το έναυσμα για βαθύτερη μελέτη του.

Πριν προχωρήσω στην παράθεση των στοιχείων που προέκυψαν από την δική μου έρευνα, θα ήθελα να πω αδρά δυο λόγια, εισαγωγικά στην προβληματική του θέματος, καθώς και να δώσω μια πρώτη άποψη για το τί ακριβώς μας λένε τα στοιχεία αυτά.

Αποτελεί γνωστό πρόβλημα μεταξύ των ερευνητών ο τρόπος ερμηνείας της μουσικής σημειογραφίας, ειδικά για την προ του 17ου αι. περίοδο. Έχουν συζητηθεί κάποια πράγματα και εδώ, αλλά και σε άλλα νήματα του forum κατά καιρούς. Μέχρι τώρα υπήρχαν δύο βασικές σχολές σκέψης πάνω στο ζήτημα αυτό:
1. Μια που υποστηρίζει ότι κατά την βυζαντινή περίοδο και μέχρι κάποια στιγμή που ερευνάται ακόμα (οπωσδήποτε πολύ πριν τον 17ο αι., αν και υπάρχουν και εδώ διαφωνίες), το μέλος ήταν σύντομο, ή τουλάχιστον αρκετά συντομότερο από αυτό που επεβίωσε μέχρι την περίοδο της μεταρρύθμισης το 1814, και οπωσδήποτε αρκετά πλησιέστερο στην σημειογραφία (και στην βασική μετροφωνική δομή της) από ό,τι η αργή εξήγησή της. Θεωρείται ότι κατά την Βυζαντινή περίοδο η ερμηνεία τουλάχιστον του Ειρμολογίου και του Στιχηραρίου είναι η απλούστερη δυνατή, δηλαδή, πέρα του ότι τα μέλη αυτά είναι κατά βάση συλλαβικά (αντιστοίχιση κάθε συλλαβής με ένα χαρακτήρα ή ένα μελώδημα κατ'εξαίρεση), διατυπώνεται το βασικό θεώρημα ότι κάθε χαρακτήρας (ή συλλαβή) έχει την ελάχιστη δυνατή χρονική αξία, την μοναδιαία. Δηλαδή, κατά βάση έχουμε ένα χρόνο ανά συλλαβή. Αυτός είναι ο τρόπος προσέγγισης του θέματος του συνόλου σχεδόν των Δυτικών ερευνητών, αλλά και του βασικότερου εκπροσώπου αυτής της σχολής στην Ελλάδα, του κ. Ιωάννη Αρβανίτη (@Laosynaktis ), του οποίου η προσέγγιση θεωρώ ότι είναι ίσως η καλύτερα τεκμηριωμένη. Προσωπικά πιστεύω ότι η έρευνά του προσεκόμισε πολύτιμα στοιχεία στην μουσικολογική κοινότητα και έδωσε ωραία εναύσματα για μια πιο φρέσκια προσέγγιση του θέματος. Για μένα υπήρξε "αποκάλυψη" σε βασικά σημειογραφικά θέματα που ταλάνιζαν το μυαλό μου, αν και τελικά έχω αναπτύξει λίγο διαφορετική προσέγγιση, στο θέμα ειδικά των χρονικών αξιών.
2. Και μια που υποστηρίζει ότι το μέλος που παραλάβαμε το 1814 έρχεται ανόθευτο και σχεδόν ατόφιο από τα βάθη των αιώνων, με ελάχιστες μεταβολές, κυρίως ποιοτικές και όχι χρονικές, και ότι με την μέθοδο της αναγωγής θα μπορούσαμε να "δούμε" μουσικολογικά, αν όχι το μέλος της καθαυτό βυζαντινής περιόδου, τουλάχιστον σε χρονικό βάθος τόσο μεγάλο που η προσπάθεια για πιό πίσω να μοιάζει ανούσια, με αρκετά μεγάλη πιστότητα.

Προφανώς, ο παραπάνω διαχωρισμός είναι υπεραπλουστευμένος και χωρίς αξιώσεις εξαντλήσεως της μουσικολογικής διαμάχης και των υποκατηγοριών που πιθανόν γεννά στις σχολές σκέψεις, απλά εξυπηρετεί την κάπως γρήγορη, κατά το δυνατόν, εισαγωγή στο θέμα. Αν θέλει κάποιος θα μπορούσε να προσθαφαιρέσει στα παραπάνω κατά την ροή του νήματος και της συζήτησης. Καμία διάθεση αντιπαράθεσης από πλευράς μου.

Θα ήθελα να προσθέσω και μια τρίτη κατηγορία σκέψης ως προς το εν λόγω θέμα, αυτήν στην οποία (προς το παρόν) εντάσσω και τον εαυτό μου. Και με την ευκαιρία διατυπώνω εν συντομία και την δική μου προσέγγιση. Πιστεύω, λοιπόν, ότι πράγματι η ερμηνεία του βυζαντινού μέλους δεν είναι η αργή που παραλάβαμε από τις εξηγήσεις των 3Δ και των υπολοίπων εξηγητών, αλλά δεν θα μπορούσε να είναι εκ των πραγμάτων η συλλαβική με ένα χρόνο ανά συλλαβή. Θα δείξω μέσα από την παράθεση διαφόρων στοιχείων στο παρόν νήμα, ότι η παραδοχή αυτή έρχεται σε σύγκρουση (conflict) με τα δεδομένα που μας δίνουν οι πηγές, και ότι η ερμηνεία "μετά μέλους" δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι τόσο σύντομη, για τον απλούστατο λόγο ότι εισέρχεται στον ζωτικό χώρο άλλης κατηγορίας ψαλμωδήσεως που εκ των πραγμάτων (θα έπρεπε να) είναι συντομότερη από το "μετά μέλους". Αυτή η κατηγορία είναι η ψαλμώδηση "χύμα" ή "λιτὠς" και μάλιστα κάποια υποκατηγορία του συγκεκριμένου τρόπου, διότι το "χύμα", όπως θα δούμε και από τα στοιχεία, μάλλον έχει δύο διακριτούς τρόπους εκφοράς την βυζαντινή περίοδο. Τα ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν εδώ είναι βασικά δύο:
1. Πόσους χρόνους ανά συλλαβή θα μπορούσε να έχει η "μετἀ μέλους" ψαλμώδηση; Η απάντηση έχει κάτω όριο κατά την γνώμη μου: Δύο χρόνους ανά συλλαβή τουλάχιστον. Θα μπορούσε να είναι και παραπάνω; Αυτό δεν μπορεί να απαντηθεί σίγουρα, τουλάχιστον με μονολιθική εφαρμογή για όλες τις περιόδους. Εδώ έρχεται και το δεύτερο ερώτημα:
2. Πότε ξεκινάει η μετεξέλιξη του μέλους σε πιό αργές ερμηνείες για να φτάσουμε στους 8 έως 16 χρόνους ανά συλλαβή που έχουμε προ της μεταρρυθμίσεως του 1814; Πάλι το θέμα είναι μουσικολογούμενο, αλλά υπάρχουν σχετικές ενδείξεις στα μουσικά χφφ, και θα καταθέσω εν καιρώ τις δικές μου εκτιμήσεις για το πού πρέπει να κοιτάξουμε για να βρούμε απαντήσεις, γιατί πάλι μονολιθικές προσεγγίσεις δεν θα βοηθούσαν πιστεύω.

Να προσθέσω στα παραπάνω ότι κατά την γνώμη μου, ο αναγωγικός τρόπος έρευνας της σημειογραφίας της 2ης σχολής (που υποστηρίζει την αργή εξήγηση) δεν παύει να έχει μεγάλη αξία, διότι αφενός δεν παραλάβαμε μόνο αργά μέλη μέχρι το 1814, αλλά και συντομότερα, όπως το Ειρμολόγιο και το Στιχηράριο της εποχής του Πέτρου Λαμπαδαρίου, αφετέρου δε μας επιτρέπει, με κατάλληλη αξιοποίηση των εξηγημένων μελών, να δούμε τον τρόπο ερμηνείας της γραφής σε αρκετά μεγάλο βάθος χρόνου, τουλάχιστον μέχρι την εποχή του Θεοφάνους Καρύκη κατά την εκτίμησή μου, ισως και λίγο πιο πίσω (αρχές 16ου αι.). Κλειδί για να φτάσουμε σε ακόμα μεγαλύτερο χρονικό βάθος, όπως έχω υποστηρίξει σε αρκετά παλιότερα άρθρα μου, πιστεύω πως είναι η μελέτη του Ειρμολογίου, που είναι και το πιο "σκοτεινό", από πλευράς στοιχείων, είδος μελοποιίας.

Έχοντας κάνει την παραπάνω εισαγωγή, θα αρχίσω να παραθέτω και να σχολιάζω σιγά-σιγά τα ευρήματα της έρευνάς μου αυτής, με μόνο σκοπό να κινητοποιήσω (τελείως ανιδιοτελώς όπως καταλαβαίνετε, αν ήθελα κατοχυρώσεις θα έκανα σχετικές ανακοινώσεις και εισηγήσεις σε συνέδρια, αλλά δεν είναι αυτός ο σκοπός μου) την κοινότητα των ενασχολουμένων με τα θέματα αυτά, και κατ' αυτό τον τρόπο να αυξηθούν "τα μάτια" των ερευνώντων, να ανακαλυφθούν περισσότερες σχετικές μαρτυρίες και να αλλάξει ο τρόπος προσέγγισης των λειτουργικών πηγών, που πιστεύω ότι μπορούν με σωστή "ανάγνωση" να δώσουν απαντήσεις και σε μουσικολογικά θέματα.

Στο επόμενο μήνυμα θα αρχίσω να παραθέτω στοιχεία που εντόπισα στις διάφορες πηγές Τυπικού και Λειτουργικής που είχα στην διάθεσή μου. Πρώτο στην σειρά το Τυπικό της Ευεργέτιδος (11-12ος αι.) από την έκδοση του DMITRIJEVSKIJ. Πολύ σημαντική πηγή για τους λόγους που θα εξηγήσω στο επόμενο μήνυμα.
 
Last edited:
Πάτερ Νικόλαε εὐχαριστοῦμε τὰ μάλα γιὰ τὶς συζητήσεις ποὺ ξεκινᾶτε. Εὔχομαι νὰ μὴ βροῦν θέση σὲ αὐτὲς οἱ γνωστοὶ σαρακοστιανοὶ (καὶ μὴ) πειρασμοί!
Προφανώς, ο παραπάνω διαχωρισμός είναι υπεραπλουστευμένος και χωρίς αξιώσεις εξαντλήσεως της μουσικολογικής διαμάχης και των υποκατηγοριών που πιθανόν γεννά στις σχολές σκέψεις, απλά εξυπηρετεί την κάπως γρήγορη, κατά το δυνατόν, εισαγωγή στο θέμα. Αν θέλει κάποιος θα μπορούσε να προσθαφαιρέσει στα παραπάνω κατά την ροή του νήματος και της συζήτησης. Καμία διάθεση αντιπαράθεσης από πλευράς μου.
Ἐπιτρέψτε μου λοιπὸν νὰ σημειώσω μιὰ τέταρτη κατηγορία σκέψεως, τὴν ὁποία θεωρῶ θεμελιώδη γιὰ ὁποιαδήποτε συζήτηση ἐπὶ τοῦ θέματος.

Τὰ δεδομένα ἐν ὀλίγοις:
Α) Θεωρῶ κοινῶς παραδεκτὸ ὅτι ἡ βασικὴ ψαλμώδησις τῆς Ἐκκλησίας μας ἐξ ἀρχῆς αὐτῆς ἦταν ἡ συνήθως σήμερα λεγομένη "συλλαβική", ἐννοουμένη ὡς ἀποδίδουσα 1 χρόνο ἀνὰ συλλαβή. Μὲ διαφόρους μηχανισμοὺς (ποὺ δὲν εἶναι τῆς ὥρας νὰ ἀναλύσουμε) προέκυψαν μὲ τὸ πέρασμα τῶν αἰώνων διπλασιασμοὶ τῆς βασικῆς μονόχρονης χρονικῆς διάρκειας (2, 4, 8, ἴσως καὶ 16), σχηματίζοντας τοὺς λεγομένους σήμερα "δρόμους". Εἶναι αὐτονόητο ὅτι ὅλοι οἱ προκύψαντες δρόμοι συνυπῆρχαν καὶ ἐχρησιμοποιοῦντο ἀναλόγως τὴν ἑορτή, τὸν χῶρο, τὶς δυνατότητες καὶ τὸ πλῆθος τῶν ἱεροψαλτῶν κ.ο.κ. Ἐπίσης εἶναι πολὺ λογικὸ νὰ παραδεχθοῦμε (ὅπως ἀκριβῶς πράττει καὶ ὁ καθένας ἀπὸ ἐμᾶς καὶ ὅπως συμβαίνει μὲ σιγουριὰ σὲ ὅσα γραπτὰ μνημεῖα δὲν ὑπόκεινται σὲ ἀμφισβητήσεις) ὅτι ἀφ᾿ ἧς στιγμῆς δημιουργεῖται καὶ καθιερώνεται καὶ "παλιώνει" ἕνα ἀργὸ μέλος, στὴν συνέχεια αὐτὸ ἀποκτᾶ μιὰ αὐτονομία, καὶ μπορεῖ νὰ ἐξελίσσεται ἀνεξαρτήτως τῆς ἐξελίξεως τοῦ συντόμου ἀπὸ τὸ ὁποῖο προῆλθε.

Β) Εἶναι ἐπίσης γνωστὸ ὅτι μέχρι τὸν 9ο αἰῶνα δὲν ὑπάρχει μουσικὴ σημειογραφία. Ἆρα λοιπὸν μέχρι τότε ὅλοι οἱ δρόμοι ἐκτελοῦντο ἄνευ σημειογραφίας. Τὸ ὅριο αὐτὸ θὰ μποροῦσε κατὰ σύμβασιν νὰ μετατεθεῖ στὸν 12ο αἰῶνα, καθὼς οἱ παλαιοβυζαντινὲς σημειογραφίες (coislin & chartres) εἶναι ἀτελεῖς καὶ δὲν καλύπτουν πλήρως τὰ ψαλλόμενα μέλη. (Στὰ χρόνια αὐτὰ καλλιεργήθηκε ἡ "χειρονομία", λειτουργοῦσα προφανῶς ὡς "προφορικὴ" παρασημαντική).

Διατυπώνω τώρα πολὺ ἁπλὰ τὴν θέση (ἡ ὁποία βέβαια ἀπορῶ γιατί ἀγνοεῖται συστηματικά στὶς γενόμενες συζητήσεις, καὶ ἡ ὁποία ἐντελῶς φυσιολογικὰ ἀνασκευάζει τὴν συντριπτικὴ πλειοψηφία τῶν διατυπωθέντων κατὰ καιροὺς ἐπιχειρημάτων):

Κατὰ τὸν 12ο αἰῶνα ἐπιτελεῖται μιὰ συστηματικὴ καὶ τεράστια σημειογραφικὴ μεταρρύθμισις (μᾶλλον πολὺ μεγαλύτερη συγκριτικῶς ἀπὸ αὐτὴν τοῦ 1814) καὶ διαμορφώνεται ἡ "μέση πλήρης" μουσικὴ σημειογραφία. (Τὴν ἀνεκτίμητη ἀξία τῆς μεταρρυθμίσεως μὲ βοήθησε καταλυτικὰ νὰ συνειδητοποιήσω ἡ διδακτορικὴ διατριβὴ τοῦ κ. Ἀρβανίτη - καὶ τὸν εὐχαριστῶ θερμῶς). Ὅπως εἶναι τὸ πλέον λογικό (καὶ ὅπως συμβαίνει ἀντίστοιχα μέχρι σήμερα) οἱ μουσικοὶ τῆς ἐποχῆς κατέγραψαν μουσικῶς τὰ ἀργὰ μέλη, δηλ. τοὺς ἀργοὺς δρόμους ψαλμώδησής τους. Αὐτὰ εἶχαν ἀνάγκη νὰ παρασημάνουν, αὐτὰ τοὺς δυσκόλευαν. Τὰ σύντομα συνέχιζαν νὰ ψάλλονται "ἀπ᾿ ἔξω", ὅπως γινόταν πρὸ τῆς μεταρρυθμίσεως, ὅπως γινόταν (ἄνευ ἐπιστημονικῆς ἀμφισβητήσεως) κατὰ τοὺς 15ο-17ο αἰῶνα, ὅπως γίνεται -ἐκτὸς ἐξαιρέσεων- ἀκόμη καὶ σήμερα (μὲ ὅλες τὶς καινοφανεῖς εὐκολίες τῆς Νέας Μεθόδου).​

Ὡς συμπλήρωμα τῆς βασικῆς αὐτῆς θέσεως θὰ ἤθελα νὰ πῶ ὅτι δὲν βλέπω κανέναν λόγο νὰ ἀρνηθοῦμε πὼς οἱ ὄντως πολὺ μεγάλοι μουσικοὶ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης μποροῦσαν νὰ χρησιμοποιήσουν τὰ σημάδια μὲ ὅποια διάρκεια ἤθελαν. Καὶ καταθέτω ἐδῶ -γιὰ νὰ προάγω τὴν συζήτηση- τὸ (πρωτόγονο ἀκόμη ὁπωσδήποτε) πόρισμά μου ἐπὶ τοῦ βυζαντινοῦ εἱρμολογίου, ὅτι ἡ βασικὴ διάρκεια τῶν φωνητικῶν χαρακτήρων σὲ αὐτὸ εἶναι οἱ 4 χρόνοι (δηλ. ἡ μισὴ τοῦ στιχηραρικοῦ μέλους).
 
@π. Συμεών Πάτερ Συμεών, σας ευχαριστώ πολύ για την συμμετοχή στο θέμα και την κατάθεση της άποψής σας. Σίγουρα πολλά έχουμε να κερδίσουμε όλοι από ένα ωραίο διάλογο με ανταλλαγή σκέψεων και προβληματισμών.

Διαβάζω με πολύ ενδιαφέρον τις θέσεις που διατυπώσατε στο μήνυμά σας. Οπωσδήποτε τις κρατώ, και θα επανέλθω κάποια στιγμή, όταν δοθούν και οι κατάλληλες αφορμές στην πορεία του παρόντος νήματος.

Θα μου επιτρέψετε, απλά, καταθέτοντας μια πρώτη σκέψη, να έχω τις επιφυλάξεις μου για κάποια σημεία του μηνύματός σας, ειδικά για το αν οι διάφοροι "δρόμοι", όπως τους χαρακτηρίζετε, είναι "αυτονόητο" ότι συνυπήρχαν για ένα και το αυτό είδος μελοποιίας, σε ποιές περιόδους συνυπήρχαν (αν αυτό όντως ισχύει), και για τον τρόπο που αυτό διδασκόταν και εφαρμοζόταν στην πράξη. Μια τόσο ευρεία διαφοροποίηση μεταξύ των διαφόρων ειδών της ψαλμωδίας ως προς τις χρονικές αξίες, αλλά και μια τόσο μεγάλη ευχέρεια να μεταχειριστεί κάποιος ένα συγκεκριμένο είδος, π.χ. το Στιχηράριο, με 2-3 διαφορετικούς τρόπους ερμηνείας της γραφής, είμαι σίγουρος ότι θα είχαν αφήσει "ίχνη" στα θεωρητικά συγγράμματα και τις Προθεωρίες ήδη από πολύ νωρίς. Και όπως γνωρίζετε, κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Η σημειογραφία αντιμετωπίζεται ως ενιαίο σύστημα γραφής και οι νύξεις για την ταχύτητα ή την αργία του μέλους είναι σκιώδεις γενικά, και δεν παρέχουν ενδείξεις για διαφορετικούς τρόπους ερμηνείας μιας και της αυτής γραφής.

Αν μιλάμε μάλιστα για την περίοδο τελών 17ου-αρχών 18ου αι. τότε είναι βέβαιο ότι τα διάφορα είδη μελοποιίας είχαν παγιώσει τον τρόπο γραφής και ερμηνείας τους, εξ ού και το γεγονός ότι ο Κουλιδάς με το Αναστασιματάριό του δεν "ερμηνεύει" συντόμως τα Στιχηράρια της εποχής, δεν μας δίνει εν ολίγοις, τον σύντομο τρόπο ερμηνείας της τότε παγιωμένης γραφής του Αναστασιματαρίου, αλλά παράγει ένα μέλος που θυμίζει το αργό σαν δομή (σαν σκελετό, ας πούμε), αλλά σημειογραφικά δανείζεται θέσεις του Ειρμολογίου και εν μέρει πρωτοτυπεί προκειμένου να καλύψει για πρώτη φορά την "χύμα" εκδοχή του Αναστασιματαρίου. Αν τον 17ο αι. διασώζονταν δύο τρόποι ερμηνείας της γραφής του Στιχηραρίου, αργός και σύντομος, τότε το Αναστασιματάριο του Κουλιδά δεν θα είχε λόγο ύπαρξης.

Δεν είναι εύκολο να καταθέσω τώρα την δική μου άποψη επί του θέματος με τρόπο ολοκληρωμένο, ειδικά για την ΠΒ περίοδο που αναφέρατε, και σίγουρα όταν το κάνω δεν θα μπορούσα να είμαι τόσο κατηγορηματικός σε τόσο θολά και σκιώδη ζητήματα. Εξάλλου, η προσέγγιση που κάνω στο παρόν νήμα δεν έχει να κάνει με τον σκληρό πυρήνα του σημειογραφικού προβλήματος. Τα συμπεράσματα θα προκύψουν εκ πλαγίου, από την μελέτη πηγών Τυπικού κυρίως. Θα μας βοηθήσουν να δούμε το πρόβλημα αποστασιοποιημένοι κάπως από το καθαυτό σημειογραφικό, βλέποντας αν όντως υπάρχει διαφορετική μεταχείριση των διαφόρων ύμνων ανάλογα με την λατρευτική περίσταση, αν δίνονται στοιχεία για την χρονική αγωγή και την διάρκεια των μελών, και αν όλα αυτά μπορούν να διαφωτίσουν κάπως το σημειογραφικό ζήτημα από άλλη οδό. Την πλάγια οδό.

Επειδή ήδη άργησα πολύ, θα προσπαθήσω αύριο το πρωί, ει δυνατόν, να ξεκινήσω την παράθεση στοιχείων για να μη μένει το θέμα στον αέρα τόσες μέρες. Και πάλι ζητώ την κατανόηση των φίλων εδώ στο forum, αλλά οι υποχρεώσεις μας υπερβαίνουν πολλές φορές.
 
Οι απόψεις μου (εν συντόμω) περί της εξελίξεως των πραγμάτων, όπως τις έχω δημοσιεύσει εδώ και αρκετό καιρό στο academia.edu:
https://www.academia.edu/35561080/Μ...νή_εκκλησιαστική_μουσική._Παράλληλες_ιστορίες
https://www.academia.edu/38116973/Μαθηματάριον-academia.pdf
Στο δεύτερο περιέχονται και μερικά στοιχεία από την έρευνά μου στο Μαθηματάριο σχετικά και με την λειτουργική χρήση τους.
 
Και μια μαρτυρία για διάρκεια Ακολουθιών από το χφ ΕΒΕ 2717 του 1396, Τριώδιο με όλα τα υμνογραφικά μέρη γραμμένα και με κάποια στιχηρά ιδιόμελα σημειογραφημένα σε Μεσοβυζ. σημειογρ., μέλος του παλαιού στιχηραρίου, με κόκκινα σημάδια λίγο περισσότερα από το Ambr. 139 [από τις σημειώσεις μου επί του χφ] :

188β [Περὶ ὥρα ζ΄ ἀρχίζει ἡ Γ΄ Ὥρα. Καὶ ἀκολουθοῦν συναπτῶς καὶ ἠ Ϛ΄ καὶ ἡ Θ΄. Τὰ στιχηρὰ ἐκ β΄. 199α: οἱ Μακαρισμοὶ χύμαν. Μετὰ τὸ Εὐλογήσω τὸν Κύριον, Ν΄ ψαλμὸς καὶ Κανὼν , ἦχος πλ. Β΄, Ἀναστασίου Κυέστορος (sic), πρὸς τό, Κύματι θαλάσσης. Καὶ μετὰ Τρισάγιον, τροπάρια καὶ Ἀπόλυσις. 200β, περὶ ὥραν ι΄ ἀρχίζει ὁ Ἑσπερινὸς τῆς Ἀποκαθηλώσεως. Δηλ. 3-3,5 ὧρες γιὰ ὅλα αὐτά;]
 
88β [Περὶ ὥρα ζ΄ ἀρχίζει ἡ Γ΄ Ὥρα. Καὶ ἀκολουθοῦν συναπτῶς καὶ ἠ Ϛ΄ καὶ ἡ Θ΄. Τὰ στιχηρὰ ἐκ β΄. 199α: οἱ Μακαρισμοὶ χύμαν. Μετὰ τὸ Εὐλογήσω τὸν Κύριον, Ν΄ ψαλμὸς καὶ Κανὼν , ἦχος πλ. Β΄, Ἀναστασίου Κυέστορος (sic), πρὸς τό, Κύματι θαλάσσης. Καὶ μετὰ Τρισάγιον, τροπάρια καὶ Ἀπόλυσις. 200β, περὶ ὥραν ι΄ ἀρχίζει ὁ Ἑσπερινὸς τῆς Ἀποκαθηλώσεως. Δηλ. 3-3,5 ὧρες γιὰ ὅλα αὐτά;]

Πολύ ωραία μαρτυρία κ. Γιάννη. Απλά να την αποκωδικοποιήσουμε λίγο. Από ώρας ζ' λοιπόν μέχρι ι', όπως είπατε 3-3.5 ώρες λέγονται:
η Γ' Ώρα,
ή ΣΤ' Ώρα και
η Θ' Ώρα με τα στιχηρά τους εκ β' (όπως προβλέπει το τυπικό),
οι Μακαρισμοί χύμα,
το Ευλογήσω τον Κύριον,
ο Ν'
και ο Κανόνας.

Οι Μ. Ώρες στην εποχή μας κρατάν περίπου 2 ώρες γεμάτες (χοντρικά 20-25' κάθε Ώρα με την Θ' να κρατάει παραπάνω φυσικά), με τα Ιδιόμελα να λέγονται συνήθως από μια φορά, αλλά με μέλος αργοσύντομο. Αν υποθέσουμε λοιπόν ότι στην μαρτυρία που αναφέρατε οι 3 τελευταίες ώρες κρατάν αναλογικά περίπου 1.5 ώρα, αυτό μας αφήνει 2 ώρες σχεδόν γεμάτες για τους μακαρισμούς χύμα, Ευλογήσω σε, Ν' και κανόνα.

Ερώτηση: Ο κανόνας αυτός που αναφέρετε στην μαρτυρία, εις πόσα τροπάρια λέγεται;
 
Δεν 'εχω περισσότερες σημειώσεις για τις Ώρες της Μ. Παρασκευής, πάντως στην αρχή της Σαρακοστής προβλέπει ήχους για κάποιες στιχολογίες των Ωρών (τα φύλλα είναι σκισμένα και έχω σημειώσει ό,τι μπόρεσα να δώ). Έτσι κάθε Ώρα θα διαρκούσε μάλλον περισσότερο απ' 'ο,τι σήμερα (και ίσως να υπήρχε και ανάγνωσις ; ) .
Δεν έχω άλλη σημείωση για τον Κανόνα,, ίσως δεν γραφόταν κάτι στο χφ και βέβαια δεν έχω το χφ.
 
Ένα παρόμοιο θέμα αντιμετώπισα με αυτή την μαρτυρία:
Από DMITRIJEVSKIJ, τόμος Α', Τυπικόν Ευεργέτιδος, σελ. 441, στην περίπτωση που συμπίπτει Ευαγγελισμός με Πάσχα.
Διαβάζουμε:
Pages from Δημητριέφσκυ 1 Τυπικά-3.png
Δηλαδή, από ώρας γ' έως ζ', δηλαδή μέσα σε περίπου 4 ώρες, ψαλλόταν η Παννυχίς με δύο κανόνες, και έμπαινε και ανάγνωση του συγκεκριμένου λόγου του Αγίου Γρηγορίου Αντιοχείας, από γ' ωδής και στ' ώδής, αλλά και στο τέλος αν χρειαζόταν. Το ερώτημά μου ήταν πόσο μεγάλος ήταν αυτός ο λόγος, και πόση ώρα θα μπορούσε να καλύψει από την συνολική διάρκεια 4 ωρών. Αν κάποιος έχει εικόνα για το συγκεκριμένο κείμενο θα ήταν ενδιαφέρον να δούμε την έκτασή του.
 
Αρχίζω με την παράθεση στοιχείων από το Τυπικό Ευεργέτιδος (11-12ου αι.) από Dmitrievskij. Οι μαρτυρίες θα είναι αριθμημένες ώστε να μπορούμε εύκολα μελλοντικά να αναφερόμαστε. Αν υπάρχει κάτι ενδιαφέρον ενδιάμεσα, που διέφυγε της δικής μου προσοχής, και το εντοπίσει κάποιος συνομιλητής θα μπορεί να προστίθεται με την προσθήκη γράμματος, π.χ. 1α, 1β κ.λπ.:

1. Σελ. 314, Τυπικό ιε' Νοεμβρίου κ.ε. (Σαρακοστή Χριστουγέννων): "Μετά δε την θ' ώραν, είπερ ου γίνεται λειτουργία, ευθύς επισυνάπτομεν τα τυπικά, ου μετά ήχου δε."

2. Σελ. 315, διάταξη γ' ώρας την ίδια περίοδο: "... μετά το τέλος της στιχολογίας, το προκείμενον· Κύριε ο το πανάγιόν σου, λιτώς μεν και ου μετά ήχου, τρανώτερον δε και αργότερον..."

3. Σελ. 315, διάταξη θ' ώρας την ίδια περίοδο: "Αρχομένου πάλιν του ετέρου χορού, ήγουν του και την έναρξιν έχοντος, εις ήχον πλ δ' τα πρώτα αλληλουάρια, εις γαρ πάσας τας ώρας ταύτας, τα πρώτα αλληλουάρια λέγομεν"

4. Σελ. 316, συνέχεια διατάξεως: "Ει δε ου θέλει γενέσθαι λειτουργία, μετά το τέλος της θ' επισυνάπτομεν και τα τυπικά λιτώς και ου μετά ήχου, έπειτα αρχόμεθα του εσπερινού"

5. Σελ. 356, Χριστούγεννα, Όρθρος, Κάθισμα: "Είπεν ο Κύριος τώ Κυρίω μου εις ήχον πλ β'αργώς και μετά μειζόνων αλληλουαρίων".

6. Σελ. 382, Θεοφάνεια, Όρθρος, Κάθισμα: "Είτα στιχολογούμεν έτερον κάθισμα, το Είπεν ο Κύριος τω Κυρίω μου, αργώς και μετά μειζόνων αλληλουαρίων"

7. Σελ. 429, κγ' Μαρτίου, Απόδειπνο: "Εις το Απόδειπνον, τροπάριον ήχος δ' Το απ' αιώνος απόκρυφον, πλην ου μετά ήχου δια την εορτήν..."

8. Σελ. 465, κθ' Ιουνίου, Όρθρος: "Δοξολογία μεγάλη μεν, ησύχως δε"

9. Σελ. 507-508, γ' της Τυροφάγου, γ' ώρα: "... είτα προκείμενον, ήχος πλ β' Κύριε, ο το πανάγιόν σου Πνεύμα, λιτώς δε και ου μετά ήχου...", στ' ώρα: "...μετά το τρίψαλμον, ψάλλομεν προκείμενον, ήχος β' Ο εν έκτη ημέρα τε και ώρα, λιτώς και αυτό και ου μετά ήχου..."

10. Σελ. 513, β' της α' εβδομάδος νηστειών, στοιχεία για τις αναγνώσεις της Μεγάλης μ': "Από της σήμερον αναγινώσκειν αρχόμεθα τον άγιον Εφραίμ, ...., εις μεν τον όρθρον εκάστη ανάγνωσις, ωσεί φύλλα β' ή γ', εις δε τας ώρας, έν και ήμισυ"

11. Σελ. 513, Κανόνας: "... και ευθύς τα της ημέρας Τριώδια αργώς και μετά προσοχής..."

12. Σελ 514, περί των ωρών της Μεγάλης μ': "τα δε προκείμενα πάντων (sic) των ωρών της μεγάλης τεσσαρακοστής ψάλλονται μετά ήχου, ομοίως δε και τα θεοτοκία αυτών..."

13. Σελ. 515-516, Απόδειπνον Μεγάλης μ': "έπειτα το Μεθ' ημών ο Θεός, μετά ήχου· ένδοθεν γαρ του ναού ψάλλομεν και αυτό, ως και τα λοιπά, και μετά ήχου· τροπάριον· Των αοράτων εχθρών μου, Δόξα, Ως φοβερά η κρίσις σου... και ταύτα μετά ήχου"

14. Σελ. 535, δ' της ε' εβδομάδος, Απόδειπνον: "... ψάλλομεν το απόδειπνον λιτώς και ου μετά ήχου..."

15. Σελ 536, Παρασκευή της ε' εβδομάδος, Απόδειπνον: "... Εις το Απόδειπνον, τροπάριον· Απόστολοι, μάρτυρες, και τα λοιπά, και κανών νεκρώσιμος· ψάλλεται δε εις τους τάφους λιτώς, πλην ψάλλομεν το απόδειπνον ταχύ..."

16. Σελ 546, Μ. Πέμπτη, θ' ώρα: "... ψάλλομεν και ταύτην, ως έθος τρίψαλμον, το τροπάριον· Ότε οι ένδοξοι, λιτώς, ως και εις τας λοιπάς ώρας..."

17. Σελ. 553, Μ. Παρασκευή, γ΄ ώρα: "Τρισάγιον, είτα απολυτίκιον μετά ήχου, συντόμως δε· Εξηγόρασας ημάς..."

18. Σελ. 554, Μ. Παρασκευή: "...ευθύς ψάλλομεν το απόδειπνον, το Μεθ' ημών, λιτώς... και κανόνα τον θρηνώδη της Θεοτόκου, ήχος πλ β' Κύματι θαλάσσης εις στ' αργώς και μετά προσοχής..."

19. Σελ. 554, Μ. Σάββατο, όρθρος: "... ευθύς εκφωνεί ο διάκονος· Δόξα εν υψίστοις Θεώ, μετά ήχου, και ο λαός το αυτό ψαλτόν μετά ήχου· Δόξα εν υψίστοις... είτα Τρισάγιον τρανώς μετά ήχου"

20. Σελ. 596, Εσπερινός Γονυκλισίας: "Νυν εις σημείον, αργώς και μετά χειρονομίας"

21. Σελ. 608, Αγρυπνία των Κυριακών: "Υπερευλογημένη· και καταλιμπάνωμεν του ευαγγελίου το στιχηρόν, Δόξα εν υψίστοις, λιτώς και ησύχως, ώς σύνηθες..."

22. Σελ. 614, Περι καθισμάτων: " Συμβαίνει γαρ, άρτι εναρχθείσης της ωδής, ελθείν τινα· ψάλλονται δε πολλάκις και γ' και δ' καθίσματα ίσως και σχολαίως άγαν, εορτής ούσης· αν ούν ίσταταί τις έξω, έως αν πληρωθή, ολιγωρήσει πάντως και υποκλάσει..."

Ο σχολιασμός από αύριο, διότι πέρασε η ώρα...
 
Το ερώτημά μου ήταν πόσο μεγάλος ήταν αυτός ο λόγος, και πόση ώρα θα μπορούσε να καλύψει από την συνολική διάρκεια 4 ωρών. Αν κάποιος έχει εικόνα για το συγκεκριμένο κείμενο θα ήταν ενδιαφέρον να δούμε την έκτασή του.

https://books.google.ru/books?id=55TYAAAAMAAJ&hl=ru&pg=PA1847#v=onepage&q&f=false
 
9.5 περίπου σελίδες του Migne. Πόση ώρα θα μπορούσε να πάρει η ανάγνωσή του; 4 ώρες είναι πάρα πολλές για να καλυφθούν από 2 κανόνες και αυτόν τον λόγο, εκτός αν τα τροπάρια λέγονταν αρκετά αργά.

Αποκλείεται εντελώς η πιθανότητα κάποιας διακοπής μεταξύ απόλυσης ωρών κ έναρξης του Εσπερινού;
 
Αποκλείεται εντελώς η πιθανότητα κάποιας διακοπής μεταξύ απόλυσης ωρών κ έναρξης του Εσπερινού;
Καλημέρα Δημήτρη. Νομίζω ότι στην συγκεκριμένη περίπτωση δεν αφήνει το τυπικό κάποια περιθώρια διακοπής. Η παννυχιδα ξεκινά από την γ' ώρα και ψάλλονται οι δύο κανόνες και αναγινώσκεται ο λόγος του Αγίου Γρηγορίου "έως ού ένστή ζ' ώρα".

Μιλάω φυσικά για αυτή την περίπτωση
Ένα παρόμοιο θέμα αντιμετώπισα με αυτή την μαρτυρία:
Από DMITRIJEVSKIJ, τόμος Α', Τυπικόν Ευεργέτιδος, σελ. 441, στην περίπτωση που συμπίπτει Ευαγγελισμός με Πάσχα.
Διαβάζουμε:
View attachment 105627
Δηλαδή, από ώρας γ' έως ζ', δηλαδή μέσα σε περίπου 4 ώρες, ψαλλόταν η Παννυχίς με δύο κανόνες, και έμπαινε και ανάγνωση του συγκεκριμένου λόγου του Αγίου Γρηγορίου Αντιοχείας, από γ' ωδής και στ' ώδής, αλλά και στο τέλος αν χρειαζόταν. Το ερώτημά μου ήταν πόσο μεγάλος ήταν αυτός ο λόγος, και πόση ώρα θα μπορούσε να καλύψει από την συνολική διάρκεια 4 ωρών. Αν κάποιος έχει εικόνα για το συγκεκριμένο κείμενο θα ήταν ενδιαφέρον να δούμε την έκτασή του.

Μήπως αναφέρεσαι στην μαρτυρία που ανέβασε ο κ. Αρβανίτης;
 
Καλημέρα Δημήτρη. Νομίζω ότι στην συγκεκριμένη περίπτωση δεν αφήνει το τυπικό κάποια περιθώρια διακοπής. Η παννυχιδα ξεκινά από την γ' ώρα και ψάλλονται οι δύο κανόνες και αναγινώσκεται ο λόγος του Αγίου Γρηγορίου "έως ού ένστή ζ' ώρα".

Μιλάω φυσικά για αυτή την περίπτωση


Μήπως αναφέρεσαι στην μαρτυρία που ανέβασε ο κ. Αρβανίτης;

Ευχαριστώ, πάτερ! Καλημέρα. Ναι στη μαρτυρία του κωδ ΕΒΕ που ανέβασε ο κ. Αρβανίτης αναφερόμουν.
 
9.5 περίπου σελίδες του Migne. Πόση ώρα θα μπορούσε να πάρει η ανάγνωσή του; 4 ώρες είναι πάρα πολλές για να καλυφθούν από 2 κανόνες και αυτόν τον λόγο, εκτός αν τα τροπάρια λέγονταν αρκετά αργά.
Πάντως η σύντομη-συλλαβική εξήγηση που λέω εγώ δεν είναι και τόσο σύντομη. Πρέπει να ψαλεί σε τέμπο 60-70 ΜΜ, δηλ. είναι αρκετά αργότερη από το σημερινό συλλαβικό μέλος και έρχεται κατά τι συντομώτερη από το να ψέλναμε το σημερινό αργό ειρμολογικό.
Βλ. π.χ. εδώ, που, κατ' επιθυμία του ιερέως μας ψάλαμε τους παλαιούς ειρμούς των Χριστουγέννων μαζί με παλαιού τύπου (συντεθείσα από μένα) Τιμιωτέρα:
 
Ευχαριστώ, πάτερ! Καλημέρα. Ναι στη μαρτυρία του κωδ ΕΒΕ που ανέβασε ο κ. Αρβανίτης αναφερόμουν.
Ναι, ίσως να μπορούσε να υπάρχει διακοπή, αλλά δεν έχω "εικόνα" για την συγκεκριμένη μαρτυρία. Έκρινα και υπολόγισα μόνο με βάση τα όσα είχα σαν δεδομένα.
 
Πρέπει να ψαλεί σε τέμπο 60-70 ΜΜ, δηλ. είναι αρκετά αργότερη από το σημερινό συλλαβικό μέλος και έρχεται κατά τι συντομώτερη από το να ψέλναμε το σημερινό αργό ειρμολογικό.

Αν μου επιτρέπετε κ. Γιάννη, αυτή η ρύθμιση του τέμπο από πού προκύπτει; Εξάλλου, μια εξήγηση με 2 χρόνους κατά βάσιν ανά συλλαβή, που τρόπον τινά εισηγούμαι και εγώ, δεν θα είχε μεγάλη διαφορά ως προς την διάρκεια από μια καθαρά συλλαβική ενός χρόνου με αργό τέμπο.
 
Αν μου επιτρέπετε κ. Γιάννη, αυτή η ρύθμιση του τέμπο από πού προκύπτει; Εξάλλου, μια εξήγηση με 2 χρόνους κατά βάσιν ανά συλλαβή, που τρόπον τινά εισηγούμαι και εγώ, δεν θα είχε μεγάλη διαφορά ως προς την διάρκεια από μια καθαρά συλλαβική ενός χρόνου με αργό τέμπο.
Από το να μπορούν κάποια στολίδια (Κλάσμα, Παρακλητική κλπ) να ψαλούν, αλλά και από τον γενικότερο χαρακτήρα του μέλους (μεγάλα διαστήματα αρκετές φορές κλπ. Βλ. στο τέλος του υπομνήματος του Β΄ τόμου της διατριβής μου).
Όταν πρωτοανακάλυψα αυτή την εξήγηση τα έγραψα και σε 2πλάσιες διάρκειες με σύντομο τέμπο. Κατόπιν προτίμησα να τα γράφω ως 1χρ/συλλ σε αργό τέμπο, διότι ένοιωθα το γραπτό πιο κοντά στην παλαιά σημειογραφία.
Την σύντομη μελισματική εξήγηση (2 χρ/συλλ), που είχε ήδη προτείνει ο Καράς και είχα υποστηρίξει και εργαστεί πολύ επ' αυτής κι εγώ, την απέρριψα ως αρχική ερμηνεία για διάφορες λεπτομέρειες της γραφής και του μέλους που έβλεπα πλέον στα παλαιά χφφ (βλ. λίγο στη σ. 72 της διατριβής μου).
 
Back
Top