Δεν είμαι λειτουργιολόγος ούτε έχω γνώσεις λειτουργικής, εκτός ίσως των όσων χρειάζονται για την ψαλτική μου ιδιότητα . Θα επιθυμούσα ως εκ τούτου την άποψη κάποιου γνώστη πάνω στις σκέψεις που θα καταθέσω. (Οι σκέψεις δυστυχώς δημιουργούνται θέλω δεν θέλω.)
Στο "Ιερατικό" της ΑΔ (έχω την έκδοση του 2002 σε επιμέλεια π. Κωνσταντίνου Παπαγιάννη), στην σελ. 142 όπου βρίσκεται η οπισθάμβωνος ευχή της λειτουργίας του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, παραθέτει την γνωστή ευχή "Ο εὐλογῶν τοὺς εὐλογοῦντα σε..." όμως στην υποσημείωση 65 λέει : "Ἐν τῷ Βαρβερινῷ κώδικι 336 ἡ εὐχὴ αὕτη ὑπάρχει μόνον ἐν τῇ Λειτουργίᾳ τοῦ Μ. Βασιλείου, ἐν δὲ τῇ τοῦ Χρυσοστόμου ὑπάρχει ἀντ' αυτῆς ἄλλη, τὴν ὁποίαν βλ. εἰς τὸ Ἐπίμετρον, σελ. 307". Στην δε σελίδα 307 παραθέτει την οπισθάμβωνον ευχή "Ποῖον αἶνον...".
Πρέπει να σημειωθεί πως αυτή η ευχή
δεν βρίσκεται μόνη της στο επίμετρο αλλά αποτελεί κομμάτι της ενότητας που επιγράφεται "ΕΥΧΑΙ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ", και περιλαμβάνει ακόμα ευχές της εισόδου, του τρισαγίου, της καθέδρας του Θυσιαστηρίου. Κάτω δε από τον τίτλο της ενότητας υπάρχει η διευκρίνιση " Ἐν τῷ Βαρβερινῷ κώδικι 336 περιέχονται ἐν τῇ Λειτουργίᾳ τοῦ Χρυσοστόμου αἱ κάτωθι εὐχαὶ ἀντὶ τῶν συνήθων, αἱ ὁποῖαι ἐν τῷ κώδικι τούτῳ περιέχονται μόνον ἐν τῇ Λειτουργίᾳ τοῦ Μ. Βασιλείου".
Από τον τρόπο που παρουσιάζεται το θέμα, ο αναγνώστης πληροφορείται και καταλαβαίνει πως ο Βαρβερινός κώδικας σαφώς παραδίδει οπισθάμβωνο στην λειτουργία του Μ. Βασιλείου την ευχή ευχή "Ο εὐλογῶν τοὺς εὐλογοῦντα σε..." και για του Χρυσοστόμου την "Ποῖον αἶνον...". Όμως διαβάζοντας τον κώδικα - χάρη στο Ψαλτολόγιο όπου και τον βρήκα- νομίζω πως τα πράγματα έχουν κάπως διαφορετικά.
Ο Βαρβερινός κώδικας έχει πρώτα την λειτουργία του Μ. Βασιλείου, και είναι λογικό αφού αυτή ήταν η "επίσημη" λειτουργία. Εκεί όντως έχει τις ευχές όπως τις λέει το "Ιερατικόν", και δίνει σαφώς ως οπισθάμβωνο την "Ο εὐλογῶν τοὺς εὐλογοῦντα σε...", αν και η αρχή της είναι αλλιώς: "Κύριε ὁ Θεὸς ἡμῶν, σῶσον τὸν λαόν σου...". Στην συνέχεια έχει την του Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Όντως οι ευχές της εισόδου, του τρισαγίου, της καθέδρας του Θυσιαστηρίου είναι οι "άλλες" που δίνει το "Ιερατικόν". Όμως στο τέλος της λειτουργίας
ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΟΠΙΣΘΑΜΒΩΝΟ ΕΥΧΗ! Τελειώνει στο "Ἐν εἰρήνῃ προέλθωμεν. Ἐν ονόματι Κυρίου". Αμέσως μετά υπάρχει όλο το υπόλοιπο σώμα του κώδικα, και ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΕΝ ΕΙΔΕΙ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΟΣ, υπάρχει μαζί με άλλες 8 οπισθάμβωνες ευχές και αυτή, πρώτη, επιγραφόμενη "Εὐχὴ ὁπιστάμβωνο[ς] τοῦ Χρυσοστόμου". Οι άλλες επιγράφονται : "Εὐχὴ ἐπιστάμβωνος Γερμανοῦ Πατριάρχου" (για που
![Wink ;) ;)]()
, "Εὐχὴ ἐπιστάμβωνος ἄλλη" (για πού
![Wink ;) ;)]()
, "Εὐχὴ ἐπιστάμβωνος ἄλλη" (κι άλλη
![Wink ;) ;)]()
"Εὐχὴ ἐπιστάμβωνος εἰς τὰ προηγιασμένα", "Εὐχὴ ἐπιστάμβωνος εἰς τὰ προηγιασμένα" (ναι, κι άλλη), "Εὐχὴ ἐπιστάμβωνος τῶν προηγιασμένων" (ναι, κι άλλη), " Εὐχὴ ἄλλη τῶν προηγιασμένων", (ω, ναι!), " Εὐχὴ ὁπιστάμβωνο[ς] τῶν προηγιασμένων".
Εκ του πλήθους των ευχών των προηγιασμένων, θεωρώ πως οι οπισθάμβωνες ευχές αυτού του παραρτήματος αποτελούν απλώς εναλλακτικές δυνατότητες, αλλιώς θα ήταν ενσωματωμένες στο κυρίως σώμα των κειμένων των λειτουργιών... Και το ότι η λειτουργία του Χρυσοστόμου τελειώνει χωρίς οπισθάμβωνο δεν νομίζω πως παραπέμπει σε παλαιότερες μορφές, αφού ήδη χρησιμοποιούνται αυτές οι ευχές. Αν ο κώδικας τελείωνε εκεί, θα έπρεπε να συμπεράνουμε, πως ή η λειτουργία του Χρυσοστόμου δεν έχει οπισθάμβωνο ή πως αυτή μας έχει παρατεθεί ήδη. Εξήγησα εν τάχει γιατί δεν θεωρώ πως ισχύει το πρώτο, άρα καταλήγω να σκεφτώ πως ισχύει το δεύτερο.
Από την μορφή δηλαδή του Βαρβερινού κώδικα, συνάγω πως η οπισθάμβωνος και για τις δύο λειτουργίες είναι η ίδια (Κύριε ὁ Θεὸς ἡμῶν, σῶσον τὸν λαόν σου...). Οι άλλες είναι απλώς επιπλέον ευχές συντεθείσες για τις αντίστοιχες λειτουργίες. Αυτό ενισχύεται και από το γεγονώς πως σε τρία χειρόγραφα που περιέχουν τις δύο λειτουργίες - πάντως μεταγενέστερα- βλέπω την ίδια οπισθάμβωνο.
Επειδή δεν έχω γνώσεις λειτουργικής, ούτε της ιστορίας της και προφανώς μου διαφεύγουν σημαντικά στοιχεία που θα μου επέτρεπαν να διαμορφώσω άποψη, θα ήθελα οι γνωρίζοντες να μου εξηγήσουν, αν έχω λάθος, πράγμα πολύ πιθανόν, γιατί.
Γνωρίζω πως υπάρχει μία διατριβή στα ελληνικά για το περιεχόμενο του Βαρβερινού κώδικα, αλλά δεν γνωρίζω τι λέει.