Γιώργος Μ.
Γιώργος Μπάτζιος
Στο συναξάριο της σημερινής ημέρας (17 Σεπτεμβρίου) αναφέρεται:
Τῇ ΙΖ' τοῦ αὐτοῦ μηνός, Μνήμη τῶν Ἁγίων Μαρτύρων καὶ καλλινίκων Παρθένων Πίστεως, Ἐλπίδος, καὶ Ἀγάπης, καὶ τῆς μητρὸς αὐτῶν Σοφίας.
Ωστόσο, το τρίστιχο επίγραμμα δεν κάνει καμία αναφορά στην αγία Σοφία:
Τῇ πρὸς σὲ πίστει Πίστις, Ἐλπίς, Ἀγάπη,
Αἱ τρεῖς, Τριάς, κλίνουσιν αὐχένας ξίφει.
Ἑβδομάτῃ δεκάτῃ Ἀγάπην τάμον, Ἐλπίδα, Πίστιν.
Σημειωτέον ότι σε ανάλογες περιπτώσεις πολλών αγίων, όχι μόνο αξιοποιούνται όλα τα ονόματα στο επίγραμμα, αλλά και πολλαπλασιάζονται οι στίχοι (4, 6, 8 κλπ) για να μπορέσουν να τα συμπεριλάβουν. Πιθανότατα, η παράλειψη εδώ γίνεται για να μην αλλοιωθεί το τριαδικό σχήμα που συνδέει τις τρεις κόρες με την αγία Τριάδα, ένα μοτίβο που χρησιμοποιείται αρκετά στην υμνογραφία της ημέρας.
Με παρόμοιο τρόπο ο κανόνας του Θεοφάνους μιλά σχεδόν μόνο για τις τρεις μάρτυρες, με αξιοσημείωτη εξαίρεση δύο τροπάρια της Α’ ωδής που απευθύνονται στην αγία Σοφία -αλλά και το ίδιο το γεγονός ότι η ακροστιχίδα του κανόνος προτάσσει την αγία Σοφία («Τῆς Σοφίης ἀρίδηλα καὶ ἀγλαὰ τέκνα λιγαίνω»). Δεν μπορώ να αποφύγω όμως τη σκέψη ότι τόσο στον κανόνα όσο και στο επίγραμμα η ανάγκη να τονιστεί η αντιστοιχία των τριών θυγατέρων με την αγία Τριάδα επισκιάζει την παρουσία της μητρός, αγίας Σοφίας.
Πρόκειται για ένα παράδειγμα όπου το ποιητικό-φιλολογικό εύρημα μπορεί να αποβαίνει σε βάρος της πνευματικής ουσίας. (Ανάλογη κατά κόρον αξιοποίηση του τριαδικού σχήματος υπάρχει στην υμνογραφία των Τριών Ιεραρχών, όπου όμως δεν χρειάζεται η απομείωση κάποιου προσώπου, για να λειτουργήσει το σχήμα).
Το γενικότερο πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται αυτή η σκέψη είναι ότι η εκκλησιαστική υμνογραφία στο Βυζάντιο (αλλά και σήμερα) κινείται σαν εκκρεμές ανάμεσα στο πνευματικό / αγιολογικό / λατρευτικό βίωμα από τη μία και στη φιλολογική και ποιητική του αποτύπωση από την άλλη. Από την τριβή μου στην υμνογραφία —που είμαι βέβαιος ότι είναι ανάλογη με την εμπειρία πολλών από εσάς— τολμώ να πω ότι πάρα πολλές φορές το εκκρεμές γέρνει υπέρ το δέον προς το δεύτερο άκρο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα λογοπαίγνια στα επιγράμματα συναξαρίων, που ενώ συχνά εκπλήσσουν με το θεολογικό τους ύψος και οδηγούν το νόημα σε πνευματική απογείωση (χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ), άλλες φορές δεν αντιστοιχούν σε πνευματική και αγιολογική ουσία (αποτελούν περισσότερο ένδειξη αυτού που ο αείμνηστος καθηγητής Αθ. Κομίνης ονόμαζε homo ludens).
Η παρατήρηση δεν γίνεται βεβαίως για να μειώσει σε κάτι την αξία της υμνογραφίας, αντίθετα πιστεύω ότι έχει δύο θετικά σημεία:
α) η στερεοτυπία και επαναληπτικότητα των μοτίβων και ο εφυμνιακός χαρακτήρας της υμνογραφίας, μπορούν να μη μας δυσκολεύουν αισθητικά, αν καταλάβουμε ότι η τέχνη αυτή είναι πρωτίστως λειτουργική, και σε μια τέτοια τέχνη το οικείο κλίμα εξυπηρετεί την προσευχή της λατρεύουσας κοινότητας
β) διακρίνοντας την ατόφυα ποίηση απο τον «φιλολογισμό», μπορούμε να εκτιμήσουμε τις πραγματικά υψηλές ποιητικές πτήσεις (όπως είναι π.χ. αυτές του Κοσμά του Μελωδού), που συνιστούν στο παγκόσμιο στερέωμα της δημιουργίας ένα είδος τέχνης με εντελώς δική του φυσιογνωμία και αξία.
Τῇ ΙΖ' τοῦ αὐτοῦ μηνός, Μνήμη τῶν Ἁγίων Μαρτύρων καὶ καλλινίκων Παρθένων Πίστεως, Ἐλπίδος, καὶ Ἀγάπης, καὶ τῆς μητρὸς αὐτῶν Σοφίας.
Ωστόσο, το τρίστιχο επίγραμμα δεν κάνει καμία αναφορά στην αγία Σοφία:
Τῇ πρὸς σὲ πίστει Πίστις, Ἐλπίς, Ἀγάπη,
Αἱ τρεῖς, Τριάς, κλίνουσιν αὐχένας ξίφει.
Ἑβδομάτῃ δεκάτῃ Ἀγάπην τάμον, Ἐλπίδα, Πίστιν.
Σημειωτέον ότι σε ανάλογες περιπτώσεις πολλών αγίων, όχι μόνο αξιοποιούνται όλα τα ονόματα στο επίγραμμα, αλλά και πολλαπλασιάζονται οι στίχοι (4, 6, 8 κλπ) για να μπορέσουν να τα συμπεριλάβουν. Πιθανότατα, η παράλειψη εδώ γίνεται για να μην αλλοιωθεί το τριαδικό σχήμα που συνδέει τις τρεις κόρες με την αγία Τριάδα, ένα μοτίβο που χρησιμοποιείται αρκετά στην υμνογραφία της ημέρας.
Με παρόμοιο τρόπο ο κανόνας του Θεοφάνους μιλά σχεδόν μόνο για τις τρεις μάρτυρες, με αξιοσημείωτη εξαίρεση δύο τροπάρια της Α’ ωδής που απευθύνονται στην αγία Σοφία -αλλά και το ίδιο το γεγονός ότι η ακροστιχίδα του κανόνος προτάσσει την αγία Σοφία («Τῆς Σοφίης ἀρίδηλα καὶ ἀγλαὰ τέκνα λιγαίνω»). Δεν μπορώ να αποφύγω όμως τη σκέψη ότι τόσο στον κανόνα όσο και στο επίγραμμα η ανάγκη να τονιστεί η αντιστοιχία των τριών θυγατέρων με την αγία Τριάδα επισκιάζει την παρουσία της μητρός, αγίας Σοφίας.
Πρόκειται για ένα παράδειγμα όπου το ποιητικό-φιλολογικό εύρημα μπορεί να αποβαίνει σε βάρος της πνευματικής ουσίας. (Ανάλογη κατά κόρον αξιοποίηση του τριαδικού σχήματος υπάρχει στην υμνογραφία των Τριών Ιεραρχών, όπου όμως δεν χρειάζεται η απομείωση κάποιου προσώπου, για να λειτουργήσει το σχήμα).
Το γενικότερο πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται αυτή η σκέψη είναι ότι η εκκλησιαστική υμνογραφία στο Βυζάντιο (αλλά και σήμερα) κινείται σαν εκκρεμές ανάμεσα στο πνευματικό / αγιολογικό / λατρευτικό βίωμα από τη μία και στη φιλολογική και ποιητική του αποτύπωση από την άλλη. Από την τριβή μου στην υμνογραφία —που είμαι βέβαιος ότι είναι ανάλογη με την εμπειρία πολλών από εσάς— τολμώ να πω ότι πάρα πολλές φορές το εκκρεμές γέρνει υπέρ το δέον προς το δεύτερο άκρο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα λογοπαίγνια στα επιγράμματα συναξαρίων, που ενώ συχνά εκπλήσσουν με το θεολογικό τους ύψος και οδηγούν το νόημα σε πνευματική απογείωση (χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ), άλλες φορές δεν αντιστοιχούν σε πνευματική και αγιολογική ουσία (αποτελούν περισσότερο ένδειξη αυτού που ο αείμνηστος καθηγητής Αθ. Κομίνης ονόμαζε homo ludens).
Η παρατήρηση δεν γίνεται βεβαίως για να μειώσει σε κάτι την αξία της υμνογραφίας, αντίθετα πιστεύω ότι έχει δύο θετικά σημεία:
α) η στερεοτυπία και επαναληπτικότητα των μοτίβων και ο εφυμνιακός χαρακτήρας της υμνογραφίας, μπορούν να μη μας δυσκολεύουν αισθητικά, αν καταλάβουμε ότι η τέχνη αυτή είναι πρωτίστως λειτουργική, και σε μια τέτοια τέχνη το οικείο κλίμα εξυπηρετεί την προσευχή της λατρεύουσας κοινότητας
β) διακρίνοντας την ατόφυα ποίηση απο τον «φιλολογισμό», μπορούμε να εκτιμήσουμε τις πραγματικά υψηλές ποιητικές πτήσεις (όπως είναι π.χ. αυτές του Κοσμά του Μελωδού), που συνιστούν στο παγκόσμιο στερέωμα της δημιουργίας ένα είδος τέχνης με εντελώς δική του φυσιογνωμία και αξία.
Last edited:
