Χαλδαιάκη Ἀχιλλέα: «παλιό κρασί σε νέους ασκούς»

π. Μάξιμος

Γενικός Συντονιστής
#1

Ἀχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης
Ἀναπληρωτής Καθηγητής Τμήματος Μουσικῶν Σπουδῶν Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

«...παλιό κρασί σε νέους ασκούς...»

Ἀναζητῶντας τό «παραδοσιακό ὑπόβαθρο» καινοφανῶν ψαλτικῶν μελοποιημάτων​

Ἐπισύναπτεται «μία αποκλειστικά γιά τον ΟΦΕΛΠ, εμπεριστατωμένη και ουσιώδης μελέτη-ανακοίνωση του κ. Αχιλλέως Χαλδαιάκη, αναπλ. Καθηγητού του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών και Πρωτοψάλτου», προσφορά τοῦ ΟΦΕΛΠ καί στό Ψαλτολόγιον.
Τα μέλη τα οποία η μελέτη "ανιχνεύει" γιά να στοιχειοθετήσει συμπεράσματα είναι πασίγνωστα και κάθε ενδιαφερόμενος μπορεί εύκολα να τα αναζητήσει είτε στο Ψαλτολόγιο,είτε στο YouTube.
Η εν λόγω εργασία του κ.Χαλδαιάκη διατίθεται ελεύθερα σε κάθε ενδιαφερόμενο και είναι επιδεκτική κάθε καλοπροαίρετης κρίσης και κριτικής.
Τον ευχαριστούμε πολύ.
ΟΦΕΛΠ
http://lampadariospetros.blogspot.com/2012/02/blog-post_8866.html

 

Attachments

Lakedaimonios

Ευάγγελος Θεοδώρου
#2
Ως μέλος του ΟΦΕΛΠ θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον κ. Χαλδαιάκη για την εξαιρετική εργασία του, από κάθε άποψη. Η εμπεριστατωμένη έρευνα με χρήση επιστημονικών εργαλείων, φέρει στην επιφάνεια σαν άλλη αρχαιολογική σκαπάνη, τον αξεπέραστο πλούτο και την καθολικότητα των κλασσικών συνθέσεων. Εν προκειμένω το πόνημα του κ. Χαλδαιάκη αποδεικνύει καταφανώς το “άπλωμα” του τεράστιου σε όγκο και σημασία συνθετικού και μεταφραστικού έργου του Πέτρου Λαμπαδαρίου. Εις μάτην λοιπόν οι αντιπαραθέσεις και τα ψευδό-επιχειρήματα που κατά καιρούς έχουν διατυπωθεί. Η απρόσβλητη αλήθεια είναι, πως η σύγχρονη εκκλησιαστική μουσική από τα τέλη του 18ου αιώνος μέχρι σήμερα στηρίζεται «Επί την πέτραν. Και κατέβη η βροχή και ήλθον οι ποταμοί, και έπνευσαν οι άνεμοι και προσέπεσον τη οικία εκείνη και ουκ έπεσε. Τεθεμελίωτο γαρ επι την πέτραν» (κατά Ματθαίον, κεφ. 9, στ. 25-26). Στην πέτρα που έβαλε ο Διδάσκαλος Πέτρος και είναι η μόνη που θα μας οδηγήσει εκ του ασφαλούς στην απαράθραυστη συνέχεια της Εκκλησιαστικής Βυζαντινής Μουσικής.
 

chanendes

Ιωάννης Π. Αχιλλιάς
#3
ΤΕΡΑΣΤΙΟΣ Ο ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΣ ΠΕΤΡΟΣ, ΣΥΜΦΩΝΟΥΜΕ ΟΛΟΙ.

Μη φτάσουμε όμως σττην προσωπολατρεία και την "θεοποίηση"...

Τα λογοπαίγνια "περί πέτρας" αλλού αναφέρονται και αλλού παραπέμπουν...!
 

tsak77

Χρῆστος Τσακίρογλου
#4
ΤΕΡΑΣΤΙΟΣ Ο ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΣ ΠΕΤΡΟΣ, ΣΥΜΦΩΝΟΥΜΕ ΟΛΟΙ.

Μη φτάσουμε όμως σττην προσωπολατρεία και την "θεοποίηση"...
Εδώ βρε Γιάννη θεοποιούμε μεγαλοδασκάλους που ούτε το 1/1000 δεν έχουν/είχαν από την τέχνη του, ούτε προσπάθησαν καν να κατανοήσουν την αισθητική και το σκοπό της μουσικής του (μάλλον προσπάθησαν να την περιθωριοποιήσουν) με αποτέλεσμα σήμερα να λέμε οι πλείονες βλέποντας συνθέσεις του: "Αυτά είναι απλά και βαρετά πράγματα. Καλά μεν για τους μαθητές, αλλά στο αναλόγιο πρέπει να το νταχτιρντήσουμε".
Τα λογοπαίγνια "περί πέτρας" αλλού αναφέρονται και αλλού παραπέμπουν...!
Δεκτόν...
 

Lakedaimonios

Ευάγγελος Θεοδώρου
#5
ΤΕΡΑΣΤΙΟΣ Ο ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΣ ΠΕΤΡΟΣ, ΣΥΜΦΩΝΟΥΜΕ ΟΛΟΙ.

Μη φτάσουμε όμως σττην προσωπολατρεία και την "θεοποίηση"...

Τα λογοπαίγνια "περί πέτρας" αλλού αναφέρονται και αλλού παραπέμπουν...!
Ένα λογοπαίγνιο είναι μόνο ένα λογοπαίγνιο. Σκέτο. Δεν αναφέρομαι ούτε παραπέμπω αλλού. Στόλισμα σε μια σαφέστατη τοποθέτηση μου επάνω στα συμπεράσματα που καταδεικνύονται με την εργασία του κ. Χαλδαιάκη. Όσο για την "θεοποίηση" θα πω απλά το εξής: Η συνεχής μελέτη με κάθε διαθέσιμο εργαλείο στο έργο ενός δημιουργού αποτελεί σοβαρή καλλιτεχνική και επιστημονική ενασχόληση, με διάθεση προσφοράς στο ευρύ κοινό των αποτελεσμάτων της έρευνας με όποιο τρόπο αυτή και αν διεξάγεται. Ας μην καταφύγουμε σε συγκρίσεις του τι “θεοποιούμε” σήμερα στη Βυζαντινή Εκκλησιαστική Μουσική και τι όχι...
 

farlekas 1980

Παλαιό Μέλος
#6
Ενδιαφεροντα πραγματα μας λεει ο κ. καθηγητης ! Μηπως ο ιδιος η καποιος εκ των "ομοιδεατων" του εχει την ευγενη καλοσυνη , να μας "ξεγυμνωσει" και το Δοξαστικο των Αινων της Κυριακης του Ασωτου (Τριωδιον Στανιτσα σελ. 34-36) , για να δουμε αν προκειται κι'εδω για συνθεση του Πετρου Λαμπαδαριου ;
 
Last edited:

Γιώργος Μ.

Παλαιόν μέλος
#7
Μηπως [κάποιος]...να μας "ξεγυμνωσει" και το Δοξαστικο των Αινων της Κυριακης του Ασωτου (Τριωδιον Στανιτσα σελ. 34-36) , για να δουμε αν προκειται κι'εδω για συνθεση του Πετρου Λαμπαδαριου ;
1. Θα είχε νόημα να γίνει αυτό αν ο στόχος της μελέτης ήταν όντως να φανεί ότι τελικά "προκειται κι' εδω για συνθεση του Πετρου Λαμπαδαριου", αλλά αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι μια παρανάγνωση της μελέτης.
Αν κατάλαβα (και δεν παρανάγνωσα, βέβαια, ο ίδιος) ο κ. Χαλδαιάκης δεν προσπαθεί να μας πει ότι ο Στανίτσας και ο Πρίγγος απλώς πήραν τις μελωδίες του Πέτρου και την "πείραξαν" με πιο αναλυτική νοοτροπία, αλλά ότι όλες οι μουσικές γραμμές που χρησιμοποιούν προέρχονται από ήδη "προγενέστερα διαμορφωμένη μουσικὴ παράδοση". Είναι τελείως διαφορετικά πράγματα.

2. Τώρα, αν αυτή είναι η ορθή ανάγνωση, μπορούν να γίνουν δύο επιμέρους αναγνώσεις της... "ορθής ανάγνωσης":
α) οι επικριτές της μετά τον Πέτρο παράδοσης μπορούν να πουν: "ωραία, άρα οι νέες γραμμές δεν προσφέρουν τίποτα ουσιαστικό, απλώς παραλλάσσουν ένα μέλος του Πέτρου χρησιμοποιώντας γραμμές από άλλα μέλη του Πέτρου"
β) οι υποστηρικτές της μετά τον Πέτρο διαμορφωμένης παράδοσης μπορούν να πουν: "όχι, έχει και παραέχει νόημα η νεότερη παράδοση, αφού οι νεότεροι τελικά δεν αναλύουν απλώς τα μέλη του, αλλά τα εμπλουτίζουν δημιουργικά μέσ' από τον ίδιο τον Πέτρο.
Η άποψή μου είναι ότι ο κ. καθηγητής δεν προσπαθεί να στηρίξει τη μία ή την άλλη άποψη, αλλά να γεφυρώσει ένα χάσμα (πράγμα που είναι γνώρισμα επιστημοσύνης). Αν και πιστεύω ότι αυτή του η (καλή) πρόθεση μπορεί κι αυτή να... "αναλυθεί" με τη σειρά της: ενώ με όσα λέει τονίζει την αξία του Πέτρου ως πηγής, ωστόσο, δίνοντας στις μετέπειτα συνθέσεις το "χρίσμα" του Πέτρου στην πραγματικότητα τις νομιμοποιεί.

3. Υπάρχει όμως ένα κενό, κατά τη γνώμη μου, στις απαντήσεις που δίνει το άρθρο. Αν τελικά το Τριώδιο του Στανίτσα είναι "παλιό (καλό) κρασί", από την άποψη ότι όλες οι μουσικές γραμμές απαντούν (έστω και με αρκετό ψάξιμο και με αρκετή ανάλυση και αρκετά εργαλεία) κάπου στην προ του 19ου αι. παράδοση (και θα μπορούσε κάποιος να "ξεπετάξει" και το ερώτημα του Φαρλέκα λέγοντας ότι τα σημεία που πραγματικά δεν απαντούν πουθενά στην παράδοση, όπως π.χ. εκείνος ο "αχώνευτος" χρωματισμός στο μη ἐγκαταλίπῃς με του β δοξαστικού του Ασώτου, είναι στην πραγματικότητα πολύ λίγα, άρα μπορούμε να μιλάμε απλώς για εξαιρέσεις): τότε πώς δικαιολογείται η αίσθησή μας (η αίσθηση πολλών για την ακρίβεια) ότι το Τριώδιο του Στανίτσα δεν είναι απλώς καινοτόμο ή ακόμα και ρηξικέλευθο, αλλά μάλλον εξεζητημένο συνθετικά έργο; (η ερώτηση γίνεται για το Τριώδιο, γιατί είναι πιο τρανταχτή περίπτωση ή και η απάντησή της λιγότερο προκλητική από ό, τι αν έλεγα π.χ. τη Μουσική Κυψέλη του Καραμάνη).

4. Η απάντηση σε αυτό θα μπορούσε να είναι ότι δεν αρκεί να προέρχονται όλες οι θέσεις από την παράδοση του Πέτρου, αν η σύνθεση ως σύνολο δεν διέπεται από την ίδια φιλοσοφία σύνθεσης με αυτήν του Πέτρου. Συγκεκριμένα, στη νεότερη παράδοση διακρίνουμε (πολύ γενικευτικά) μια φιλοσοφία "αποφυγής" (με διάφορους τρόπους) του απλού ως κοινού (με την έννοια του κοινότοπου). Μερικοί τρόποι είναι (ἐχουν επισημανθεί κατά καιρούς σε άλλες συζητήσεις): η "παρακολούθηση" του νοήματος μέσω του μέλους, η χρήση πλέον της μίας χρονικής αγωγής, η αξιοποίηση όλων ή πολλών μελωδικών δυνατοτήτων ενός ήχου με κυριότερη την αλλαγή γένους (χρωματικό μέσα σε διατονικό για "αρνητικές" έννοιες, διατονικό μέσα στο χρωματικό και δη σε υψηλά τετράχορδα προκειμένου για "διασταλτικά" σημεία), η μελωδική υπερ-έκταση του μέλους, η κορύφωση του μέλους (των δοξαστικών) σε ορισμένα σημεία, συνήθως προς το τέλος κλπ. κλπ.
Είναι σημεία που μπορούν να συγκεφαλαιωθούν σε ένα: αξιοποίηση περισσότερων συνθετικών επιλογών, ώστε, με αφορμή το νόημα, να γίνει το μέλος αρκετά περίτεχνο, με μόνη προϋπόθεση να μην ξεφεύγει από ορισμένο μέτρο (και είναι γεγονός -με πιθανή εξαίρεση το Τριώδιο και ορισμένα μέλη π.χ. εωθινά δοξαστικά του Στανίτσα, που χρειάζονται ειδική συζήτηση- ότι οι μεγάλοι δάσκαλοι είχαν έντονη αίσθηση του μέτρου, υπαγορευμένη κυρίως από τη βίωση της εκκλησιαστικής τάξης στο στενό ή και ευρύτερο περιβάλλον του πατριαρχείου).
Αλλά αυτή ακριβώς η φιλοσοφία σύνθεσης είναι διαφορετική από την γραμμική, λιτή, αφηγηματική, χωρίς εξάρσεις φιλοσοφία του Πέτρου (στην πραγματικότητα θα ήθελα να πω εκ διαμέτρου αντίθετη, αλλά το αποφεύγω βάζοντας ο ίδιος μέτρο στον εαυτό μου): από τη μία, μια κεντρομόλος τάση προς το απλούστερο (Πέτρος), από την άλλη, μια φυγόκεντρος τάση προς το πιο περίτεχνο (νεότεροι).

Άραγε, "παλιό κρασί σε νέους ασκούς" ή μήπως "νέο κρασί σε παλιούς ασκούς, κατάλληλα ανακαινισμένους";;​
 
E

emakris

Guest
#8
Πολύ καλό άρθρο του συναδέλφου (και δεν συνηθίζω να κολακεύω). Συμφωνώ στην τοποθέτησή του, όπως φαίνεται και από την άποψη που διατύπωσα εδώ περί του Αναστασιματαρίου:

...ο Πέτρος κωδικοποίησε το νέο στιχηραρικό μέλος του Αναστασιματαρίου. Οι δεσπόζοντες φθόγγοι, οι καταλήξεις, οι χαρακτηριστικές θέσεις του μέλους, είναι όλα συγκεκριμένα. Άντε να αντικαταστήσεις μια θέση με μιαν άλλη, να αλλάξεις κάποια κατάληξη, να βάλεις μια ανάλυση παραπάνω. Και πάλι όμως στα ίδια πλαίσια κινείσαι. Το ίδιο ισχύει και για τα ειρμολογικά μέλη που υπάρχουν στο Αναστασιματάριό του. Ο "χαβάς", για να χρησιμοποιήσουμε μια έκφραση της εξωτερικής μουσικής, είναι συγκεκριμένος. Εκτός εάν μιλάμε για μεμονωμένους νεωτερισμούς του τύπου "Εις το μνήμα σε επεζήτησεν".
Εάν θέλει να δει κανείς μια πραγματικά αποκλίνουσα εκδοχή, ας κοιτάξει το Αναστασιματάριο του Διονυσίου Φωτεινού (1777-1821), που κυκλοφόρησε πρόσφατα. Μολονότι δεν είναι κάτι το ριζικά διαφορετικό, παρουσιάζει συχνά σημαντικές αποκλίσεις, ακόμα και στα ιδιώματα των ήχων. Για να μη μιλήσουμε π.χ. για το Αναστασιματάριο της ζακυνθινής παραδόσεως, όπως βρίσκεται καταγεγραμμένο στη Νέα Μέθοδο...
Συνεπώς η κωνσταντινουπολίτικη παράδοση είναι εν πολλοίς συγκεκριμένη. Ούτε ο Πέτρος πρέπει να απολυτοποιείται, γιατί και αυτός δεν τα έβγαλε όλα από το μυαλό του. Οπωσδήποτε όμως ήταν ένας σημαντικότατος σταθμός. Από κει και πέρα, βέβαια, οι λεπτομέρειες της μελωδικής παράδοσης συνέχισαν να δουλεύονται, είτε παίρνοντας ως βάση τον ίδιο τον Πέτρο, είτε κάποιες μεταγενέστερες τροποποιήσεις του.
Προσοχή όμως. Όλα αυτά έχουν μεν κάποια γενικότερη ισχύ (εκτός μεμονωμένων εξαιρέσεων), αφορούν όμως το στιχηραρικό και το ειρμολογικό είδος. Στο παπαδικό (ιδιαίτερα όσον αφορά τη Θ. Λειτουργία) τα πράγματα είναι πιο σύνθετα και ρευστά. Προσωπικά δεν είμαι σε θέση να δώσω ολοκληρωμένες απαντήσεις ως προς το δίπολο παράδοση-νεωτερισμός στους νεώτερους μελοποιούς π.χ. χερουβικών ή κοινωνικών. Χρειάζεται κάποια ειδική μελέτη. Είχα δώσει αυτό το θέμα σε έναν υποψήφιο διδάκτορα, αλλά το "φοβήθηκε" και το εγκατέλειψε...
 
Top