Σύγχρονες Λειτουργίες του Αγίου Ιακώβου

[Shota]

Αυτό είναι παρερμηνεία της εργασίας του Fenwick. Η βάση της αναφοράς του Ιακώβου είναι αυτή η οποία περιγράφεται από τον Άγιο Κύριλλο Ιεροσολύμων (και η οποία ίσως σε κάποια μορφή περιέχει και τα στοιχεία της Ιεροσολυμιτικής αναφοράς του β΄ η του γ΄ αι.). Ωστόσο, αυτή η εκδοχή της αναφοράς κατόπιν επηρεάστηκε σημαντικά από τη αναφορά του Αγίου Βασιλείου. Ποια αναφορά του Βασιλείου όμως; Η υποθετική Ur-Basil, οπώς φαίνεται και εδώ.

Οι Αναφορές της Θ. Λειτουργίας του Μεγάλου Βασιλείου και του Αγίου Ιακώβου - Μία έρευνα για την κοινή τους καταγωγή (John R. K. Fenwick, OCA 240, 1992)

Ιστοσελίδα με περιεχόμενα ορθοδόξου πνευματικότητας, λειτουργιολογίας, τυπικού και βυζαντινής μουσικής της ορθοδόξου εκκλησίας

analogion.gr

Ενώ η Byz-Basil, δηλαδή το Βυζαντινό κείμενο της αναφοράς, όπως μπορείτε να δείτε και εσείς, βρίσκεται στο κάτω μέρος του στέμματος, σε αρκετή απόσταση από τον πρωτότυπο.

Αυτό βεβαίως δεν δικαιολογεί τα φολκλορικά έθιμα τα οποία σήμερα συνοδεύουν την τελεση της λειτουργίας του Ιακώβου (συνοδεία του παλαιοχριστιανικού μηχανή, ήγουν του ηλεκτρονικού ισοκράτη). Αλλά σαν λειτουργιολόγος πρέπει να εκπαιδεύεις τους ανθρώπους (και τους επισκόπους επίσης) με ταπεινότητα και αφοσίωση και χωρίς επιθέσεις. Με το αποστολικό πνεύμα που φαίνεται στην Αγία Γραφή.

 

[Shota]

Εδώ δεν μπορούμε εμείς να γράψουμε σωστά Ελληνικά, μην έχουμε παράλογες απαιτήσεις από έναν άνθρωπο που δεν τα έχει καν ως μητρική γλώσσα.

Αυτό μου δίνει την ευκαιρία να παραθέσω το ακόλουθο ωραίο απόσπασμα από τις κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων.

 

[giorgosgoudi]

Αυτό που ήθελε να πει σωστά το είπε, δεν έθεσα τέτοιο θέμα. Αυτό που δεν κατάλαβα και με αιφνιδίασε ήταν η επισήμανση ότι εορτάζεται και επιχαίρεται η απώλεια των περιοχών αυτών και των λαών τους και θα ήθελα επ' αυτού περισσότερα.

 

[Shota]

Ας αναφέρουμε επίσης τα εξής: το Συναξάριον της Μ. Εκκλησίας του ι΄ αι., αλλά και το Μηνολόγιο του αυτοκράτορος Βασιλείου Β΄ υποστηρίζουν την αποστολική προέλευση της λειτουργίας του αγ. Ιακώβου. Όχι μόνο αυτό, αλλά ότι οι λειτουργίες του Βασιλείου και του Χρυσοστόμου είναι σταδιακές συντμήσεις της του Ιακώβου*. Βλ. PG 117,121D και Synaxarium Ecclesiae Constantinopolitanae 155-156.

Indices to Suidas

books.google.nl

Synaxarium ecclesiae Constantinopolitanum e codice Sirmondiano nunc Berolinensi : Hippolyte Delehaye : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive

The Synaxarion of Constantinople, a fundamental resource for the study of Byzantine hagiography.

archive.org

Άρα κατα τον ι΄ αι. στην Κωνσταντινούπολη δεν υπάρχει ακόμη η αρνητική στάση προς την λειτουργία του Ιακώβου.

* Ίσως προς την μεγαλύτερη δόξα της Κωνσταντινουπολίτικης Εκκλησίας, ίσως γιατί κάποιοι την μη αποστολική προέλευση την βρήκαν προβληματική, π.χ. σε αντίθεση με τη ρωμαϊκή λειτουργία, η οποία εθεωρείτο αποστολική.

 

[π. Μάξιμος]

В Минской духовной семинарии была совершена Божественная литургия апостола Иакова - minds.by

minds.by - В Минской духовной семинарии была совершена Божественная литургия апостола Иакова - Новости

minds.by

 

[Shota]

Η σλαβονική μετάφραση η οποία χρησιμοποιείται στην Ρωσική πράξη είναι έργο του περίφημου μουσικολόγου Ivan Gardner (την επόχη εκείνη ηγούμενου και μετέπειτα επισκόπου της Ρωσικής Εκκλησίας εκτός Ρωσίας, ο οποίος όμως στη συνέχεια παντρεύτικε και έτσι έπαυσε να είναι κληρικός).

Η βάση της είναι η έκδοση Αλεξανδρείας του ετ. 1931 (μάλλον του Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου) με κάποιες συμπληρώσεις από την έκδοση του Λατά, αλλά και προσωπικές παρατηρήσεις επί την τελετη της από τον πατριάρχη Ιεροσολύμων Τιμόθεο (23 οκτ. του 1936).

 

[Shota]

Από το παρεκκλήσιο του Τμήματος Θεολογίας του Πανεπιστημίου Βελιγραδίου.

Φαίνεται να αντιστοιχεί λίγο πολύ στη Ρωσική πράξη. Η αναφορά στον ιερό και η κοινωνία δια λαβίδος.

 

[Shota]

Από τον Ι. Ναό του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου της Θεολογικής Ακαδημίας, Αγ. Πετρούπολη, 23 οκτ. (με τον παλαιό) του 2017.

 

[Shota]

Τώρα εγώ δεν έχω άμεση πρόσβαση στους Αγίους Πατέρες, αλλά εδώ προκύπτει το εξής ερώτημα. Τη λειτουργία του Ιακώβου τη βρήκαν δεκτη οι Πατέρες της Πενθέκτης Συνόδου (ζ΄ αι.), ο Δαμασκηνός (η΄ αι.) τη προβλέπει σαν βασική (εκδ. ΙΜΜΒ, σσ. 29-30), είναι βασική Αγιοπολιτικη λειτουργία κατά τον θ΄αι. (βλ. την επιστολή του Καρόλου του Φαλακρού) και πάλι δέκτη κατά τον ι΄ αι. (βλ. το Συναξάριο της Μ. Εκκλησίας, αλλά και την μαρτυρία του Κοσμα Πρεσβυτέρου ότι τελείται στους Αγίους Τόπους). Άρα τι ακριβώς βρήκαν οι Άγιοι Πατέρες του ια΄ η του ιβ΄ αι. (και ποιοι συγκεκριμένα; ) τόσο προβληματικό (θεολογικά; σωτηριολογικά; ) που τους αναγκάστηκε να απορρίψουν την λειτουργία του Ιακώβου; Ας μας διαφωτίζουν οι ειδικοί.

 

[emakris]

Εάν γνωρίζει κάποιος, θα ήθελα να μας διαφωτίσει σε σχέση με την εξής λεπτομέρεια: Τα περί αναβιώσεως της Θ. Λειτουργίας του Αγ. Ιακώβου στην Ελλάδα είναι λίγο-πολύ γνωστά. Ποιος όμως εισήγαγε τις λειτουργικές συνήθειες που τη συνοδεύουν, ιδιαίτερα την τέλεση εκτός Αγ. Βήματος και προς δυσμάς; Σεβαστή μεν η κριτική περί "φολκλόρ", "λατινογενούς" ή "αυτοσχεδιαστικού" χαρακτήρα των ανωτέρω, αλλά θα ήθελα να γνωρίζω το ιστορικό της διάδοσής τους. Εάν υπάρχουν στοιχεία.

 

[Shota]

Εάν γνωρίζει κάποιος, θα ήθελα να μας διαφωτίσει σε σχέση με την εξής λεπτομέρεια: Τα περί αναβιώσεως της Θ. Λειτουργίας του Αγ. Ιακώβου στην Ελλάδα είναι λίγο-πολύ γνωστά. Ποιος όμως εισήγαγε τις λειτουργικές συνήθειες που τη συνοδεύουν, ιδιαίτερα την τέλεση εκτός Αγ. Βήματος και προς δυσμάς; Σεβαστή μεν η κριτική περί "φολκλόρ", "λατινογενούς" ή "αυτοσχεδιαστικού" χαρακτήρα των ανωτέρω, αλλά θα ήθελα να γνωρίζω το ιστορικό της διάδοσής τους. Εάν υπάρχουν στοιχεία.

Μάλιστα. Έγινε σταδιακά. Μερικά πράγματα οφείλονται στον Παλαιοκάπα (π.χ. είσοδος των Αγίων Γραφών). Πολλά στον Λάτα, ο οποίος έχει τον διάκονο να βλέπει σχεδόν πάντα προς δυσμάς, όμως η αναφορά λέγεται εντός Αγ. Βήματος και προς ανατολάς (εκτός κάποιων εκφωνήσεων), αλλά και η μετάληψις γίνεται δια λαβίδος. Σε αυτό το τομέα ούτε ο Χρυσόστομος Παπαδόπουλος φαίνεται να προβλέπει κάτι νέο. Τα υπόλοιπα εμφανίζονται στον Πανώτη, αλλά ίσως γινόταν και λίγο πριν (έχω ακούσει κάτι για τον τότε Δημητριάδος Χριστόδουλο και συγκεκριμένα κατά την λειτουργία του Μ. Σαββάτου).

Ο Brakmann έχει γράψει κάτι σχετικά άρθρα.

Heinzgerd Brakmann - Profile on Academia.edu

Heinzgerd Brakmann, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn: 579 Followers, 427 Following, 59 Research papers. Research interests: Oriental Churches,…

uni-bonn.academia.edu

 

[Γιώργος Μ.]

Άρα τι ακριβώς βρήκαν οι Άγιοι Πατέρες του ια΄ η του ιβ΄ αι. (και ποιοι συγκεκριμένα; ) τόσο προβληματικό (θεολογικά; σωτηριολογικά; ) που τους αναγκάστηκε να απορρίψουν την λειτουργία του Ιακώβου; Ας μας διαφωτίζουν οι ειδικοί.

Δεν έχω καμία γνώση για το συζητούμενο θέμα. Νομίζω όμως ότι στη λειτουργική παράδοση δεν χρειάζεται να είναι κάτι προβληματικό θεολογικά / σωτηριολογικά για να ατονήσει και σταδιακά να παραλειφθεί. Είναι αρκετό το να μην επαρκεί (ή να μην είναι αναγκαίο) λειτουργικά.

ΥΓ Βέβαια, η ερμηνεία που δίνεις απαντά ουσιαστικά στον τρόπο που επιχειρηματολογεί ο Παναγιώτης, ο οποίος (με όλο τον σεβασμό προς αυτόν) σχεδόν παρουσιάζει τη λειτουργία αυτή σαν να καταδικάζεται από τους Πατέρες ως κακόδοξη («την έκλεισαν στο χρονοντούλαπο της ιστορίας» κ.λπ.).

 

[emakris]

Μάλιστα. Έγινε σταδιακά. Μερικά πράγματα οφείλονται στον Παλαιοκάπα (π.χ. είσοδος των Αγίων Γραφών). Πολλά στον Λάτα, ο οποίος έχει τον διάκονο να βλέπει σχεδόν πάντα προς δυσμάς, όμως η αναφορά λέγεται εντός Αγ. Βήματος και προς ανατολάς (εκτός κάποιων εκφωνήσεων), αλλά και η μετάληψις γίνεται δια λαβίδος. Σε αυτό το τομέα ούτε ο Χρυσόστομος Παπαδόπουλος φαίνεται να προβλέπει κάτι νέο. Τα υπόλοιπα εμφανίζονται στον Πανώτη, αλλά ίσως γινόταν και λίγο πριν (έχω ακούσει κάτι για τον τότε Δημητριάδος Χριστόδουλο και συγκεκριμένα κατά την λειτουργία του Μ. Σαββάτου).

Ο Brakmann έχει γράψει κάτι σχετικά άρθρα.

Heinzgerd Brakmann - Profile on Academia.edu

Heinzgerd Brakmann, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn: 579 Followers, 427 Following, 59 Research papers. Research interests: Oriental Churches,…

uni-bonn.academia.edu

Καλά είναι όλα αυτά, αλλά διαπιστώνω τελικά ότι η απάντηση στο ερώτημά μου βρίσκεται σε όσα αποκαλύπτει ο Αρ. Πανώτης στην εισαγωγή της έκδοσής του το 1997:

Η ιερουργία της θείας αυτής λειτουργίας μέχρι το 1982 ακολουθούσε τη συνηθισμένη «βυζαντινή» Τάξη, με μόνη διαφοροποίηση την εγκατάσταση Συνθρόνου στον σολέα, όπου κάποτε ήταν το Βήμα των Αναγνωστών... [Αναπτύσσεται επιχειρηματολογία κατά της τοποθέτησης Συνθρόνου κατ' αυτόν τον τρόπο].

Μέσα σε μια δεκαπενταετία (1982-1997), η παλαιοχριστιανική τέλεση της αρχαίας αυτής θείας λειτουργίας επεκτάθηκε στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και επανέφερε πολλά αρχαία στοιχεία της δικής μας λειτουργικής παραδόσεως, που πρόσφατα, και ειδικά μετά τη Β’ Βατικανή Σύνοδο, επανήλθαν και στην Ρωμαιοκαθολική λατρεία, με εισήγηση των λειτουργιολόγων της.

Η νέα έκδοση της λειτουργίας αυτής, ως προς το κείμενο βασίστηκε στην κριτική έκδοση του Β. Mercier (1946), στις εκδόσεις των Α. Hanggi και Pahl (1968), του Ιω. Φουντούλη (1975). Ως προς τις τελετουργικές λεπτομέρειες έλαβε υπ’ όψη της τις ελάχιστες πληροφορίες των χειρογράφων, τη διασωθείσα πράξη ιερουργίας της από τους αντιχαλκηδονίους κληρικούς, αλλά και τις μαρτυρίες της σχετικής Ε’ «Κατηχήσεως» του αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων (+387), έργο του ιδίου ή του διαδόχου του Ιωάννου, και πολλές παρατηρήσεις σημερινών ιερουργών της.

 

[Shota]

Καλά είναι όλα αυτά, αλλά διαπιστώνω τελικά ότι η απάντηση στο ερώτημά μου βρίσκεται σε όσα αποκαλύπτει ο Αρ. Πανώτης στην εισαγωγή της έκδοσής του το 1997

Το πρόβλημα του Πανώτη και πολλών άλλων είναι η πεποίθηση πως πρόκειται περί της λειτουργίας των αποστολικών χρόνων. Που φυσικά δεν είναι αυτό που λένε οι λειτουργιολόγοι, μεταξύ των οποίων κι ο Φουντούλης ("η παρούσα αυτής [δηλ. της λειτουργίας του Ιακώβου] μορφή δεν είναι δυνατόν να είναι παλιοτέρα του Δ΄ αιώνος" και δίνει τα επιχειρήματα). Από κει και πέρα αρχίζουν τα προβλήματα, μικρότερα η μεγαλύτερα ανάλογα με την λειτουργική παιδεία του καθενός.

με μόνη διαφοροποίηση την εγκατάσταση Συνθρόνου στον σολέα, όπου κάποτε ήταν το Βήμα των Αναγνωστών... [Αναπτύσσεται επιχειρηματολογία κατά της τοποθέτησης Συνθρόνου κατ' αυτόν τον τρόπο].

Για το Συριακό βήμα υπάρχει σχετική βιβλιογραφία (αλλά και η αρχαιολογία της Αγιας Γης μας λέει όλα) και δεν είναι αυτό που πιστεύει ο Πανώτης.

επανέφερε πολλά αρχαία στοιχεία της δικής μας λειτουργικής παραδόσεως, που πρόσφατα, και ειδικά μετά τη Β’ Βατικανή Σύνοδο, επανήλθαν και στην Ρωμαιοκαθολική λατρεία, με εισήγηση των λειτουργιολόγων της

Όταν ο φάρος σου ονομάζεται Annibale Bugnini (για τον οποίο βλ. π.χ. τα απομνημεύματα του Louis Bouyer), εκεί υπάρχει πρόβλημα.

Ως προς τις τελετουργικές λεπτομέρειες

"Εκρίναμεν προτιμότερον να τηρήσωμεν τας αρχαιοπρεπείς αυτάς διατάξεις [των χφφ, δηλαδή] η να εφεύρωμεν, κατα παλαιοτέρα άτυχη πρότυπα, νεας τοιαύτας. Η αναφορά εις την πράξιν τοιόυτων αρχαίων λειτουργικών κειμένων, η περί των οποίων παράδοσις δεν είναι ζώσα και συνεχής, κατ΄ αναγκήν γίνεται κατ΄ αναλογίαν προς τα σήμερον τελούμενα. Η νόθευσις όμως των κειμένων δεν είναι επιτρεπτή" (Φουντούλης).

τη διασωθείσα πράξη ιερουργίας της από τους αντιχαλκηδονίους κληρικούς

Κάλα, δεν μπορώ να ξέρω τι ακριβώς βρήκε ο μακαρίτης εκεί, όμως εδώ βλέπω τον Σύρο πατριάρχη να λειτουργεί (μάλιστα τον Ιάκωβο) προς ανατολάς και εντός Αγ. Βήματος.

 

[π. Μάξιμος]

@Shota καί σχετικά μέ Πανώτη
- Μποροῦμε νά ξέρουμε τί γινόταν τόν 4ο, 5ο κλπ. αἰ.
- Γιά τό σύνθρονο, ὀρθῶς λέει πώς αὐτό βρίσκεται πίσω ἀπό τήν Ἁγία Τράπεζα. Τό βῆμα τῶν Ἀναγνωστῶν σαφῶς στόν σολέα.
- Ἀπό Ἀντιχαλκηδόνιους βάζει τόν «σῶο» ἄρτο μόνον.

 

[Shota]

@Shota καί σχετικά μέ Πανώτη
- Μποροῦμε νά ξέρουμε τί γινόταν τόν 4ο, 5ο κλπ. αἰ.

Λίγο πολύ. Όμως η σωζομενη Ελληνική τουλάχιστον εκδοχή του Ιακώβου έχει στοιχεία ακόμη μεταγενέστερα.

- Γιά τό σύνθρονο, ὀρθῶς λέει πώς αὐτό βρίσκεται πίσω ἀπό τήν Ἁγία Τράπεζα. Τό βῆμα τῶν Ἀναγνωστῶν σαφῶς στόν σολέα.

Για τον σύνθρονο φυσικά δεν διαφωνώ, σωστά το λέει. Αυτό εδώ όμως είναι λάθος (και ως επιχείρημα), εκτός αν εννοεί κάτι άλλο από την τελετη versus populum.

"Ο ι. κλήρος πορεύεται και ανέρχεται εις τας θέσεις του Συνθρόνου ιστάμενος πλέον καθ’ όλην την θ. λειτουργίαν κατ’ ενώπιον του λαού, ως μέχρι σήμερον ίστανται οι λειτουργοί εντός του ιερού κουβουκλίου του παναγίου Τάφου."

Γιατί ο κλήρος ακόμη κι εκεί βλέπει προς ανατολάς, αυτός είναι ο λόγος, όχι versus populum.

- Ἀπό Ἀντιχαλκηδόνιους βάζει τόν «σῶο» ἄρτο μόνον.

"Ο Ιερεύς ανιστάμενος θέτει επί της αριστεράς αυτού παλάμης τον άρτον, αναβλέπει άνωθεν, σφραγίζει τούτον και ελαφρώς διανοίγει τας κάτωθι αυτού χαράξεις λέγει˙ Λαβών άρτον...".

Αυτό π.χ. το έχει πάρει από τους Αντιχαλκηδόνιους. Δεν μαρτυρείται πουθενά σε εμάς. Μάλιστα σε κάποια χφφ δεν μαρτυρείται καμμία κίνηση.

Κάτι άλλο˙ κατά την πρώτη χιλιετία οι πιστοί το σημείο του σταυρού σίγουρα δεν το έκαναν με τον σημερινό τρόπο, αλλά με ένα δάχτυλο και αργότερα με δύο. Δεν θα ήταν αυτό χρήσιμο... για να αναδημιουργηθεί το πνεύμα των πρώτων χριστιανικών αιώνων;​

 

[Shota]

Για τον σύνθρονο φυσικά δεν διαφωνώ, σωστά το λέει.

Με την συμπλήρωση ότι σε κάποιες εκκλησίες μπορεί να μην υπάρχει, η δε απόσταση της τράπεζας από τον τοίχο είναι τόσο μικρή (ή ανύπαρκτη) που πρέπει να αποκλειστεί κάθε ιδέα περί της προς δυσμάς τελεσης της λειτουργίας.

Αυτό όμως που προτείνει επιπλέον ο Πανώτης

"Σε περίπτωση που η Ωραία Πύλη είναι στενώτερη και η επικοινωνία του Ιερέα με το λαό δυσχερής, τοποθετείται στον σολέα επάνω σε κάποιο βάθρο ξύλινη Τράπεζα, με λειψανοθήκη και ειλητό ή αντιμήνσιο μετά ιερών λειψάνων."

είναι απουσία σεβασμού προς την κανονική τράπεζα. Τουλάχιστον εγώ έτσι το αντιμετωπίζω.

Η προς δυσμάς τελεση της λειτουργίας δεν είναι θεολογικά μικρό πράγμα. Προβλέπει μια διαφορετική κατανόηση της ευχαριστιακής θυσίας. Οι Δυτικοί το καταλαβαίνουν (Metzger, σσ. 122-123, η ακόμη το βιβλίο του Lang). Εμείς, όπως φαίνεται, όχι.

υ.γ. Ο άμβωνας στις εκκλησίες της περιοχής βρίσκεται κυρίως νότια και μερικές φορές βόρεια, συνδεδεμένος άμεσως με το σολέα. Όχι στον σολέα.

https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=wu.89058842857&seq=224

 

[Shota]

Το άρθρο (η εισήγηση) του Φουντούλη για την αποστολικότητα της θ. λατρείας, όπου επίσης έμμεσα και για τη λειτουργία του Ιακώβου (ιδιαίτερα σσ. 32-36).

 

[Shota]

Καλά είναι όλα αυτά, αλλά διαπιστώνω τελικά ότι η απάντηση στο ερώτημά μου βρίσκεται σε όσα αποκαλύπτει ο Αρ. Πανώτης στην εισαγωγή της έκδοσής του το 1997:

Η ιερουργία της θείας αυτής λειτουργίας μέχρι το 1982 ακολουθούσε τη συνηθισμένη «βυζαντινή» Τάξη, με μόνη διαφοροποίηση την εγκατάσταση Συνθρόνου στον σολέα, όπου κάποτε ήταν το Βήμα των Αναγνωστών... [Αναπτύσσεται επιχειρηματολογία κατά της τοποθέτησης Συνθρόνου κατ' αυτόν τον τρόπο].

Αμέσως μετά συνεχίζει

"Σε περίπτωση που η Ωραία Πύλη είναι στενώτερη και η επικοινωνία του Ιερέα με το λαό δυσχερής, τοποθετείται στον σολέα επάνω σε κάποιο βάθρο ξύλινη Τράπεζα, με λειψανοθήκη και ειλητό ή αντιμήνσιο μετά ιερών λειψάνων."

Που στην πράξη σημάνει τέλεση της λειτουργίας εκτός ι. βήματος (λόγω ψηλού τέμπλου). Και προς δυσμάς.

 

[emakris]

Εντάξει, είναι ξεκάθαρο ότι η καινοτομία του προσανατολισμού προς δυσμάς αποτελεί επιρροή από τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο, που θεωρήθηκε δέον να εφαρμοστεί όχι βέβαια στην τρέχουσα ελληνική λειτουργική πραγματικότητα [ποιος θα επιχειρούσε κάτι τέτοιο χωρίς συνοδική κάλυψη;], αλλά στο πλαίσιο "αποκατάστασης" μιας "αποστολικής" Θ. Λειτουργίας (βάζω εισαγωγικά, για να μην επαναλαμβάνονται από τους εκλεκτούς συνομιλητές τα ίδια σχόλια και κουράζουμε). Η χρονική συγκυρία και η επιχειρηματολογία είναι σαφείς ενδείξεις.
Από κει και πέρα, δεν μπαίνω φυσικά σε θεολογικές συζητήσεις, αλλά με ενοχλεί όταν οι όποιες θεολογικές θεωρήσεις οδηγούν σε βίαιη αλλοίωση μιας μακραίωνης λατρευτικής παράδοσης και αισθητικής, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί σε κάθε τόπο. Όπως έχω αναφέρει και αλλού, την ίδια άποψη έχουν και αρκετοί Ρ/καθολικοί, που αποτελούν πλέον, μετά από ενέργειες του πάπα Βενεδίκτου ΙΣΤ΄, μία "νόμιμη" μειοψηφία, ελεύθερη (υπό προϋποθέσεις) να ασκεί τα λειτουργικά της καθήκοντα με τον "παλαιό" τρόπο. [Βλέπετε πώς σχετικοποιείται το "παλαιό" και το "νέο". Υποτίθεται ότι οι λειτουργικές καινοτομίες είναι επιστροφή στο "παλαιό"...]