**** Κατά την έρευνά μου, όλοι οι ήχοι ήταν παλαιά διατονικοί και μάλιστα με, θεωρητικά τουλάχιστον, πυθαγορικά διαστήματα (τόνοι και ημιτόνια). Ίσως στην πράξη να μαλάκωναν κάπως σε μερικές περιπτώσεις. Σ' αυτό το πλαίσιο οι ήχοι ήταν όπως τους περιγράφω και αυτό επιβεβαιώνεται από τα μέλη τα ίδια της παλαιάς εποχής (μέχρι τον 15ο αι). Κατόπιν τα διαστήματα μαλάκωσαν πρισσότερο, οι δε ήχοι Β΄ και πλ. Β΄ έγιναν χρωματικοί. Συν τω χρόνω δημιουργήθηκαν και κάποια χρωματικά μέλη και σε άλλους ήχους (π.χ. Τα Απολυτίκια, Καθίσματα, Κοντάκια του Δ΄ ήχου). Το χρωματικό γένος θεωρώ ότι μάλλον εισήχθη πρώτα στα καλοφωνικά και σε κάποια παπαδικά μαθήματα.
Πρώτα από όλα θέλω να σας ευχαριστήσω θερμά για τις πολυτιμότατες πληροφορίες και τον χρόνο σας!! Έχω ήδη κάποια ερωτήματα σχετικά με τους ήχους και την ορολογία τους ( τα οποία θα παραθέσω παρακάτω ), αλλά οι πληροφορίες που μοιραστήκατε μαζί μας μου γεννούν νέα ερωτήματα, τα οποία και θα θέσω (χωρίς να θέλω να σας κουράσω βέβαια), απαριθμώντας τα, έτσι ώστε να είναι πιο πρακτικό να απαντηθούν.
Αυτό που περιγράφετε όσον αφορά τους ήχους μου ακούγεται πολύ κοντινό στο Γρηγοριανό μέλος της Δύσης (και κατ' επέκταση και στους αρχαίους Ελληνικούς τρόπους).
1) Οπότε, θα μπορούσαμε να πούμε ότι Ανατολική και Δυτική εκκλήσία είχαν μέχρι κάποιο σημείο στον χρόνο το ίδιο ή παρόμοιο μουσικό σύστημα;
2) Tο χρωματικό γένος, με την μορφή που το γνωρίζουμε σήμερα (με τον υπερμείζωνα τόνο στην μέση του 4χόρδου και όχι στο τέλος του όπως στους αρχαίους Έλληνες), άρχισε να εμφανίζεται στην Βυζαντινή μουσική γύρω στον 15ο αιώνα δηλαδή; 5 αιώνες αγότερα από όταν το περιγράφει ο al-Farabi στο μεγάλο βιβλίο του για την μουσική;
*** Αυτά αφορούν την σημερινή μουσική (από τον 16ο αι λίγο πολύ και πέρα).
Ναί, χρησιμοποιούν το ίδιο σύστημα, το μαλακό διατονικό δίς διαπασών, δηλ. κατ' αρχήν τους φυσικούς φθόγγους. Ανάλογα με την βάση διαμορφώνονται και οι έλξεις και βέβαια και το ίσον.
Μπορείς να βρείς ηχητικά παραδείγματα στο YouTube, ειρμών, στιχηρών και παπαδικών (π.χ. αργή Δοξολογία, κάποιο Χερουβικό ή Κοινωνικό Δ΄ ήχου).
3) Ένα άλλο ερώτημά μου αφορά τα συστήματα. Τι σημαίνει ότι χρησιμοποιεί το "δις διαπασόν", ή το "διαπασόν" ή τον "τροχό"; Ότι η μέγιστη έκταση που μπορεί να κινηθεί μια μελωδία είναι 2 οκτάβες, 1 οκτάβα ή ένα πεντάχορδο αντίστοιχα;
*** Τα πράγματα είναι λίγο περίπλοκα. Εν συντομία:
α) Για τους ειρμούς, ή αιτία μπορεί να είναι το γεγονός ότι έπρεπε να τους μάθει κανείς απέξω, σε σημείο που να μπορεί με άνεση να εφαρμόζει τα λόγια των τροπαρίων. Οι ειρμοί ήταν πάρα πολλοί και το παλαιό τους μέλος ήταν κάπως πολύπλοκο. Ίσως να μην ήταν εὐκολο σε όλους να αποκτήσουν αυτή τη γνώση και ικανότητα. Έτσι πιθανόν από κάποια στιγμή φαίνεται να προσπαθούσαν να είναι απλώς "στον ήχο", παίρνοντας ως υλικό (θέσεις) τις απλούστερες από το παλαιότερο μέλος ή δημιουργώντας νέες απλές. Δεν μπορώ τώρα να γράψω όλη την ιστορία εδώ. Πάντως αυτό δημιούργησε αλλαγές στην πορεία των ήχων, που κατόπιν μπορεί να έγιναν και αλλαγές στις βάσεις τους.
β) Τα καλοφωνικά και παπαδικά μέλη είχαν μεγαλύτερη έκταση, η οποία μάλιστα με την πάροδο του χρόνου μπορεί να αυξάνονταν. Π.χ. ένα καλοφωνικό Α΄ ήχου θα είχε βάση το Κε, αλλά είχε μεγαλύτερη έκταση προς τα πάνω από ότι οι ειρμοί και τα στιχηρά. Έτσι πρακτικά μπορεί να κατέβασζαν τον τόνο για να το πουν, έτσι άρχισε ο ήχος να θεωρείται ότι έχει κάπως χαμηλότερη βάση και κατόπιν έφτασε να νοείται ένα καλοφωνικό του Α΄ ότι έχει την βάση του πλ. Α΄. Στα παπαδικά και καλοφωνικά μάλλον δημιουργήθηκαν και νέοι ήχοι: ο Πρωτόβαρυς (Βαρύς διατονικός), ο Δ΄ Αγια εκ του Δι, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, και ο πλ. δ΄ εκ του Νη όπως τον ξέρουμε (που μπορεί δηλ να επταφωνεί κλπ).
γ) Το Νέο στιχηράριο είναι μια προφορική παράδοση που υπάρχει μάλλον τουλάχιστον από τον 17ο αι και, κατά την έρευνά μου, προέρχεται από το παλιό στιχηράριο και το Ειρμολόγιο, μαζί με κάποια νέα στοιχεία.
δ) επιδράσεις από την κοσμική μουσική υπήρξαν. Τα μέλη σε Πρωτόβαρυ την παλαιά εποχή επιγράφονται πολλές φορές "Πέρσικον", Το Νενανώ (χρωματικό) το ονόμαζαν στη Βυζαντινή εποχή "Ἁζιζίν", Ο Βαρύς 7φωνος και ο πλ'Α΄ 5φωνος (Ατζέμ) μάλλον είναι (ως κλίμακες και ήχοι) επιδράσεις από την εξωτερική μουσική. Αυτές είναι οι παλαιότερες επιδράσεις. Κατόπιν βέβαια εμφανίστηκαν και άλλα μακάμια στη Βυζαντινή Μουσική.
Αυτά βέβαια, όπως και όλη η ανάπτυξη του παπαδικού μέλους, πυροδοτήθηκαν από την θέληση των μελοποιών για νέα δημιουργία.
Αυτά που γράφω εδώ δεν υπάρχουν στο βιβλίο του κ. Αλυγιζάκη. Σ' αυτό πάντως οφείλω την έννοια της λειτουργικής Οκτωηχίας και της σημασίας της (που τότε που διάβασα το βιβλίο, τέλος 10ετίας '80, δεν ήταν γνωστή), την οποία κατόπιν την επεξέτεινα και εφάρμοσα στη θεωρία των ήχων.
Εξαιρετικά ενδιαφέροντα! Σας ευχαριστώ για τις απαντήσεις!
Οι άλλες τρεις ερωτήσεις που έχω όσον αφορά τους ήχους είναι οι εξής:
4) όταν λέμε ότι κάποιος ήχος είναι για παράδειγμα "τετράφωνος", ή "τετραφωνών", ή ότι "τετραφωνεί", τι εννοούμε; Είναι το ίδιο ή υπάρχουν διαφορές μεταξύ των τριών;
5) Τι σημαίνουν οι όροι "έσω" και "έξω";
6) το "εναρμόνιο γένος" όπως χρησιμοποιείται στην Βυζαντινή μουσική σήμερα, έχει την ίδια σημασία που είχε και για τους αρχαίους Έλληνες; Ότι δηλαδή περιέχει διαστήματα μικρότερα του ημιτονίου; Οπότε, εαν το σκληρό χρώμα, διατονικού ή χρωματικού γένους, σκληρήνει κι άλλο, προκύπτει το εναρμόνιο;
Ευχαριστώ πολύ και πάλι!
