Έχω μερικές απορίες που σχετίζονται με αυτά που διάβασα στο κείμενο:
1)
Θα πρέπει εδώ να πούμε ότι το αρχικό σύστημα των ήχων ήταν απλούστερο.
Ξεκινώντας από τους 8 φθόγγους που έχει μια διατονική κλίμακα από το σημερινό κάτω Πα μέχρι το σημερινό άνω πα΄, οι πρόγονοί μας δημιούργησαν 8 ήχους: 4 κύριοι: Α΄ στο κε, Β΄ στο ζω΄, Γ΄ στο νη΄, Δ΄ στο άνω πα΄, 4 πλάγιοι: πλάγιος Α΄ στο κάτω Πα, πλάγιος Β΄ στο Βου, πλάγιος Γ΄, ο οποίος ονομάστηκε Βαρύς, στο γα, και πλάγιος Δ΄ στο δι.
Από ότι έχω καταλάβει οι βάσεις έχουν αλλάξει έκτοτε, αλλά συνεχίζουν να έχουν την ίδια κλίμακα και γένος;
**** Κατά την έρευνά μου, όλοι οι ήχοι ήταν παλαιά διατονικοί και μάλιστα με, θεωρητικά τουλάχιστον, πυθαγορικά διαστήματα (τόνοι και ημιτόνια). Ίσως στην πράξη να μαλάκωναν κάπως σε μερικές περιπτώσεις. Σ' αυτό το πλαίσιο οι ήχοι ήταν όπως τους περιγράφω και αυτό επιβεβαιώνεται από τα μέλη τα ίδια της παλαιάς εποχής (μέχρι τον 15ο αι). Κατόπιν τα διαστήματα μαλάκωσαν πρισσότερο, οι δε ήχοι Β΄ και πλ. Β΄ έγιναν χρωματικοί. Συν τω χρόνω δημιουργήθηκαν και κάποια χρωματικά μέλη και σε άλλους ήχους (π.χ. Τα Απολυτίκια, Καθίσματα, Κοντάκια του Δ΄ ήχου). Το χρωματικό γένος θεωρώ ότι μάλλον εισήχθη πρώτα στα καλοφωνικά και σε κάποια παπαδικά μαθήματα.
2)
...στον Δ΄ ήχο οι ειρμοί ψάλλονται διατονικά με βάση το βου, τα στιχηρά διατονικά με βάση το πα και πολλές καταλήξεις στο βου, τα παπαδικά διατονικά με βάση το δι
Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούν την ίδια κλίμακα αλλά η βάση/τελική κατάληξη και το ίσον είναι στους συγκεκριμένους φθόγγους;
Θα μπορούσατε να μου προτείνετε να ακούσω ένα παράδειγμα από το καθένα;
*** Αυτά αφορούν την σημερινή μουσική (από τον 16ο αι λίγο πολύ και πέρα).
Ναί, χρησιμοποιούν το ίδιο σύστημα, το μαλακό διατονικό δίς διαπασών, δηλ. κατ' αρχήν τους φυσικούς φθόγγους. Ανάλογα με την βάση διαμορφώνονται και οι έλξεις και βέβαια και το ίσον.
Μπορείς να βρείς ηχητικά παραδείγματα στο YouTube, ειρμών, στιχηρών και παπαδικών (π.χ. αργή Δοξολογία, κάποιο Χερουβικό ή Κοινωνικό Δ΄ ήχου).
3)
Οι αλλαγές, λοιπόν, α) στο μέλος των ειρμών από τις αρχές κυρίως του 14ου αι, β) η ανάπτυξη και η μορφή του καλοφωνικού μέλους από τις αρχές του 14ου αι, γ) η εμφάνιση του Νέου στιχηραρικού μέλους τον 18ο αι, καθώς ίσως και κάποιοι άλλοι παράγοντες (όπως π.χ. κάποιες επιδράσεις από την κοσμική μουσική), συνέβαλαν σιγά-σιγά στη δημιουργία ενός πλουσιότερου συνόλου ήχων, αν και η αρίθμηση και η ονομασία των ήχων παρέμενε πάντα η ίδια, δηλαδή οι 8 ήχοι, οι 4 κύριοι και οι 4 πλάγιοι.
Υπάρχει κάποια θεωρία σχετικά με το τι μπορεί να πυροδότησε την αρχή αυτών των αλλαγών στις συγκεκριμένες εποχές;
*** Τα πράγματα είναι λίγο περίπλοκα. Εν συντομία:
α) Για τους ειρμούς, ή αιτία μπορεί να είναι το γεγονός ότι έπρεπε να τους μάθει κανείς απέξω, σε σημείο που να μπορεί με άνεση να εφαρμόζει τα λόγια των τροπαρίων. Οι ειρμοί ήταν πάρα πολλοί και το παλαιό τους μέλος ήταν κάπως πολύπλοκο. Ίσως να μην ήταν εὐκολο σε όλους να αποκτήσουν αυτή τη γνώση και ικανότητα. Έτσι πιθανόν από κάποια στιγμή φαίνεται να προσπαθούσαν να είναι απλώς "στον ήχο", παίρνοντας ως υλικό (θέσεις) τις απλούστερες από το παλαιότερο μέλος ή δημιουργώντας νέες απλές. Δεν μπορώ τώρα να γράψω όλη την ιστορία εδώ. Πάντως αυτό δημιούργησε αλλαγές στην πορεία των ήχων, που κατόπιν μπορεί να έγιναν και αλλαγές στις βάσεις τους.
β) Τα καλοφωνικά και παπαδικά μέλη είχαν μεγαλύτερη έκταση, η οποία μάλιστα με την πάροδο του χρόνου μπορεί να αυξάνονταν. Π.χ. ένα καλοφωνικό Α΄ ήχου θα είχε βάση το Κε, αλλά είχε μεγαλύτερη έκταση προς τα πάνω από ότι οι ειρμοί και τα στιχηρά. Έτσι πρακτικά μπορεί να κατέβασζαν τον τόνο για να το πουν, έτσι άρχισε ο ήχος να θεωρείται ότι έχει κάπως χαμηλότερη βάση και κατόπιν έφτασε να νοείται ένα καλοφωνικό του Α΄ ότι έχει την βάση του πλ. Α΄. Στα παπαδικά και καλοφωνικά μάλλον δημιουργήθηκαν και νέοι ήχοι: ο Πρωτόβαρυς (Βαρύς διατονικός), ο Δ΄ Αγια εκ του Δι, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, και ο πλ. δ΄ εκ του Νη όπως τον ξέρουμε (που μπορεί δηλ να επταφωνεί κλπ).
γ) Το Νέο στιχηράριο είναι μια προφορική παράδοση που υπάρχει μάλλον τουλάχιστον από τον 17ο αι και, κατά την έρευνά μου, προέρχεται από το παλιό στιχηράριο και το Ειρμολόγιο, μαζί με κάποια νέα στοιχεία.
δ) επιδράσεις από την κοσμική μουσική υπήρξαν. Τα μέλη σε Πρωτόβαρυ την παλαιά εποχή επιγράφονται πολλές φορές "Πέρσικον", Το Νενανώ (χρωματικό) το ονόμαζαν στη Βυζαντινή εποχή "Ἁζιζίν", Ο Βαρύς 7φωνος και ο πλ'Α΄ 5φωνος (Ατζέμ) μάλλον είναι (ως κλίμακες και ήχοι) επιδράσεις από την εξωτερική μουσική. Αυτές είναι οι παλαιότερες επιδράσεις. Κατόπιν βέβαια εμφανίστηκαν και άλλα μακάμια στη Βυζαντινή Μουσική.
Αυτά βέβαια, όπως και όλη η ανάπτυξη του παπαδικού μέλους, πυροδοτήθηκαν από την θέληση των μελοποιών για νέα δημιουργία.
Αυτά που γράφω εδώ δεν υπάρχουν στο βιβλίο του κ. Αλυγιζάκη. Σ' αυτό πάντως οφείλω την έννοια της λειτουργικής Οκτωηχίας και της σημασίας της (που τότε που διάβασα το βιβλίο, τέλος 10ετίας '80, δεν ήταν γνωστή), την οποία κατόπιν την επεξέτεινα και εφάρμοσα στη θεωρία των ήχων.
