«ἧς γάρ οὐχ ὑπέστη ῥεύσεως, τὴν τεκοῦσαν κατέσχεν ἀπήμαντον» (Κανών Χριστουγέννων, στ΄ ωδή)

[Γιώργος Μ.]

Αυτό το τμήμα του ειρμού της στ΄ ωδής από τον πεζό κανόνα των Χριστουγέννων (Κοσμά Μελωδού) είναι από τις πιο σύνθετες συντακτικά φράσεις της υμνογραφίας και πάντα με δυσκολεύει όταν το ψάλλουμε. Ο λόγος είναι ότι υπάρχει νοηματικός πλεονασμός.

Η συντακτική σειρά:
«τὴν τεκοῦσαν κατέσχεν ἀπήμαντον
τῆς ῥεύσεως ἥν οὐχ ὑπέστη»

Δηλαδή:
«κατέστησε την τεκούσα (τη μητέρα Του) αβλαβή
από τη ρεύση (την αλλοίωση) που δεν υπέστη»

Ένας πολύ πρακτικός τρόπος να αρθεί ο πλεονασμός είναι να το διαβάσουμε ως εξής:

Κατέστησε την τεκούσα αβλαβή
από τη ρεύση (την αλλοίωση),
αφού δεν την υπέστη.

 

[π. Μάξιμος]

Μᾶλλον δέν ὑπάρχει νοηματικός πλεονασμός.
Ἀντιπαραβάλλεται ὁ Ἰωνᾶς, ὡς ἔμβρυον ἀδιάφθορον, μέ τό ἔμβρυον Χριστόν, ἐξ ἴσου ἀδιάφθορον.
Στά διελήλυθε καί ὑπέστη, ὑποκείμενο εἶναι ὁ Χριστός.

 

[Γιώργος Μ.]

Ευχαριστώ, πάτερ.
Η φυσική ροή του λόγου οδηγεί όντως στο ότι ο Χριστός είναι το υποκείμενο, δηλ. αυτός που οὐχ ὑπέστη ῥεύσεως. Δεν ξέρω όμως αν και το νόημα οδηγεί εκεί. Ο μόνος τρόπος να νοηθεί ότι ο "μη ὑποστάς ρεῦσιν" είναι ο Χριστός, είναι αν συνδεθεί η λέξη με την προαιώνιο γέννησή Του «ἀρρεύστως» εκ Πατρός. Σε αυτή την περίπτωση το νόημα θα ήταν ως εξής:

Ὀπως ο ίδιος δεν υπέστη ρεύση κατά την προαιώνιο γέννησή Του
έτσι φύλαξε αβλαβή και αυτήν που τον γέννησε κατά σάρκα.

Συντακτικά και νοηματικά, είναι ακροβασία να φτάσει κανείς σε αυτή την ερμηνεία, είναι αλήθεια όμως ότι μιλώντας για τον Κοσμά και την σύνθετη ποιητική του γραφή, δεν μπορεί διόλου να αποκλειστεί. (Σημειωτέον ότι ο άγιος Νικόδημος, συνδυάζει και τις δύο περιγραφές, χωρίς να φαίνεται με σαφήνεια ποια είναι η ερμηνεία του).

Πάντως, ο ποιητής έχει ήδη συνδέσει το «αρρεύστως» με το «ἀσπόρως» στη Γ ωδή («Τῷ πρὸ τῶν αἰώνων, ἐκ Πατρὸς γεννηθέντι ἀρρεύστως Υἱῷ, καὶ ἐπ' ἐσχάτων ἐκ Παρθένου, σαρκωθέντι ἀσπόρως [...]). Η βασική δομική αρχή κάθε σχεδόν τροπαρίου είναι η δημιουργία ενός ζεύγους: το α συνδέεται (αντιτίθεται, συγκρίνεται, μοιάζει κλπ) με το β. Είναι πολύ σπάνιο να υπάρχουν 3 όροι (εν προκειμένω: το άφθορο του Ιωνά, το άσπορο της Θεοτόκου και το άρρευστον του Λόγου).

Από την άλλη, υπάρχει και ένα ισχυρό επιχείρημα υπέρ της ερμηνείας που λέτε. Το ἄρρευστον αναφέρεται κατά κανόνα στην προαιώνια και όχι στην κατά σάρκα γέννηση του Λόγου. Υπάρχουν βέβαια ελάχιστα θεοτοκία που το χρησιμοποιούν για την άσπορη γέννηση εκ Παρθένου.
πχ.

Ῥεύσαντας πάλαι τοὺς γεννάρχας, παραβάσεως ἀτόπου πλημμελείᾳ, ἐν νηδὺϊ Χριστόν, ἀρρεύστως συλλαβοῦσα, πρὸς τὴν ζωὴν ἀνήγαγες, τὴν ἀρχαίαν Θεοτόκε.

Θηλάζεις γάλα τοῦ παντός, τὸν τροφέα τοῦ κόσμου, γεννηθέντα ἀρρεύστως, ἐξ ἀχράντου σου γαστρός, καὶ συντριβέντας φθορᾷ, τοὺς ἀνθρώπους πάλιν ἀναπλάσαντα.

Είναι όμως η εξαίρεση και δεν θα πρέπει να το παραβλέψουμε.

 

[π. Μάξιμος]

2 Χ 2
Κοιλία κήτους <-> κοιλία Θεοτόκου (καμμία ἀλλοίωση)
Ἰωνᾶς <-> Υἱος καί Λόγος τοῦ Θεοῦ (καμμία ἀλλοίωση κατά τή σάρκωση)

 

[Γιώργος Μ.]

Μια πιθανή μετάφραση (αν τελικά υιοθετηθεί η ερμηνεία ότι ο «μὴ ὑποστάς ῥεῦσιν» είναι ο Χριστός)

«ἧς γάρ οὐχ ὑπέστη ῥεύσεως,
τὴν τεκοῦσαν κατέσχεν ἀπήμαντον»

«γιατί, όπως γεννήθηκε απαθώς από τον Πατέρα,
έτσι διεφύλαξε αβλαβή και τη μητέρα»

​

 

[Γιώργος Μ.]

Μια πιθανή μετάφραση (αν τελικά υιοθετηθεί η ερμηνεία ότι ο «μὴ ὑποστάς ῥεῦσιν» είναι ο Χριστός)

«ἧς γάρ οὐχ ὑπέστη ῥεύσεως,
τὴν τεκοῦσαν κατέσχεν ἀπήμαντον»

«γιατί, όπως γεννήθηκε απαθώς από τον Πατέρα,
έτσι διεφύλαξε αβλαβή και τη μητέρα»

​

Επανερχόμενος για πολλοστή φορά (και ίσως όχι τελευταία) στον ειρμό αυτό, που είναι σίγουρα από τα πιο δύσκολα τροπάρια της υμνολογίας, θα διορθώσω ξανά εμαυτόν ως προς την προηγούμενη απόδοση που επιχείρησα.

Συμφωνώ ότι υποκείμενο του οὐχ ὑπέστη ῥεύσεως είναι ο Χριστός. Αλλά δεν πιστεύω ότι αναφέρεται στην γέννηση εκ του Πατρός.

Η ακολουθία του λόγου, το αίτημα συμμετρίας, η συνάφεια του κειμένου εν γένει, δεν επιτρέπουν να βγούμε από το πλαίσιο της γέννησης εκ της Παρθένου. Δεν εξυπηρετεί ποιητικά, γι 'αυτό και δεν ενδείκνυται ερμηνευτικά. Η εκ παρθένου γέννηση (σε αναλογία με τον Ιωνά) είναι το θέμα του ειρμού. Με φιλολογικό κριτήριο το λέω.

Μια πιθανή μετάφραση:
«γιατί, όπως γεννήθηκε χωρίς να αλλοιωθεί η θεότητά Του,
έτσι διεφύλαξε άφθορη και την μητέρα Του»

Ο άγιος Νικόδημος μοιάζει να παλινδρομεί (το επισημάναμε και παλαιότερα) ανάμεσα στις δύο ερμηνείες. Το κείμενο όμως του αγίου Μαξίμου (6ος αι.) το οποίο παραθέτει δεν είναι απλώς διαφωτιστικό, αλλά μοιάζει να είναι αυτό ακριβώς που είχε υπόψη του ο Κοσμάς! (η επανάληψη της μετοχής τήν τεκοῦσαν το πιστοποιεί).

«Ὡς γάρ αὐτός ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱός ἄνθρωπος γέγονεν, οὐκ ἀλλοιώσας
τήν φύσιν, οὐδ' ἀμείψας τήν δύναμιν· οὕτω τήν τεκοῦσαν καί Μητέρα
ποιεῖ καί Παρθένον διατηρεῖ»
(Κεφ. θ' της γ' έκατοντ. τῶν γνωστικῶν).

Συνοπτικά, ο ειρμός αυτός δημιουργεί αναλογία ανάμεσα σε δύο άφθορες κυοφορίες: την κυοφορία του «εμβρύου» Ιωνά από την κοιλία του κήτους και την κυοφορία του εμβρύου Χριστού από την κοιλία της Παρθένου.

 

[π. Μάξιμος]

Ναι, συμφωνώ με τον π. Μάξιμο ότι υποκείμενο του οὐχ ὑπέστη ῥεύσεως είναι ο Χριστός. Αλλά δεν πιστεύω ότι αναφέρεται στην γέννηση εκ του Πατρός.

Αὐτό δέν τό εἶπα ἐγώ· ἐσύ τό εἶπες. Φαίνονται στό #5 τά δικά μου.
Συγγνώμη πού τό ἐπισημαίνω, ἀλλά γιά νά μή δημιουργεῖται σύγχυση στούς ἀναγνῶστες.

 

[Γιώργος Μ.]

Κανένα πρόβλημα που το επισημαίνετε, αλλά αναφέρομαι στο υποκείμενο.

Στά διελήλυθε καί ὑπέστη, ὑποκείμενο εἶναι ὁ Χριστός.

Εξαιτιας μάλιστα της παρέμβασής σας διόρθωσα (καλώς) την αρχική μου συντακτική ανάλυση (ότι δηλαδή υποκείμενο είναι η Θεοτόκος).
Το αφαιρώ ωστόσο, δεν είναι εκεί η ουσία, αλλά να βρούμε τι λέει αυτός ο πολύπαθος ειρμός.

 

[Γιώργος Μ.]

Πάντως ο Θεόδωρος Πρόδρομος (στην ερμηνεία του των κανόνων) λύνει το θέμα -δεν ξέρω αν είναι μια λύσις σαν του γορδίου δεσμού- λέγοντας ότι το ἧς γάρ οὐχ ὑπέστη ῥεύσεως αναφέρεται και στις δύο γεννήσεις του Χριστού.

«Πῶς δὲ ἐφύλαξεν; ἢ δηλονότι ἀπήμαντον αὐτὴν διατηρήσας
καὶ ἀβλαβῆ ἀπὸ ῥεύσεως, ἧς οὔτε αὐτὸς ὁ Μονογενὴς ὑπέστη
κατ᾽ ἀμφοτέρας αὑτοῦ τὰς γεννήσεις, ἄρρευστοι γὰρ,
οὔτε κατὰ τὴν δευτέραν ἡ Ἀειπάρθενος».

Αναδιατυπώνοντας το #1 θα έλεγα ξανά:

Η συντακτική σειρά είναι:
«τὴν τεκοῦσαν κατέσχεν ἀπήμαντον
τῆς ῥεύσεως ἥν οὐχ ὑπέστη»

Δηλαδή:
«κατέστησε την τεκούσα (τη μητέρα Του) αβλαβή
από τη ρεύση (την αλλοίωση), την οποία και ο ίδιος δεν υπέστη»

Ακόμα πιο φυσικά, και ερμηνευτικά:
«όπως ο ίδιος κατά τη γέννησή Του δεν υπέστη αλλοίωση της ουσίας ,
έτσι και τη μητέρα του κατέστησε αβλαβή από αλλοίωση της παρθενίας».

 

[Γιώργος Μ.]

Το παρακάτω θεοτοκίο (προεόρτια και μεθεόρτια της Υπαπαντής) θα μπορούσε να αποτελεί κλειδί κατανόησης του ερμηνευτικά πολύπαθου αυτού ειρμού:

Ῥύπου δίχα Χριστός, γεννᾶται ἐκ Παρθένου,
ὡς ἐκ Πατρὸς ἀρρεύστως,
Υἱὸς πρὸ Ἑωσφόρου, ὁ τὸν Ἀδὰμ λυτρούμενος.

Δείχνει το ίδιο μοτίβο των δύο "άφθορων" γεννήσεων του Χριστού, που υπάρχει στους ειρμούς Γ και Στ του κανόνος των Χριστουγέννων. Εν προκειμένω:
✦ όπως γεννάται ἀρρεύστως εκ του Πατρός ( = ἧς γάρ οὐχ ὑπέστη ῥεύσεως)
✦ έτσι γεννάται ἀσπόρως εκ της Μητρός ( = τὴν τεκοῦσαν κατέσχεν ἀπήμαντον)

ΥΓ Ύστερα από πολλές συζητήσεις και μελέτες, και έχοντας ο ίδιος στο παρελθόν ερμηνεύσει εσφαλμένα τον ύμνο, έχω πλέον πεισθεί ότι ο καλύτερος τρόπος να καταλαβαίνουμε τι ψάλλουμε εκείνη την ώρα είναι να αντικαθιστούμε νοερά την αντων. ἧς με το τροπικό επίρρ. ὡς, δηλαδή:
«ὡς γάρ οὐχ ὑπέστη ῥεύσιν,
τὴν τεκοῦσαν κατέσχεν ἀπήμαντον»

(Εννοείται πως δεν μιλάω για διόρθωση του κειμένου!, αλλά για το πώς πρέπει να κατανοείται)

Εναλλακτική σκέψη, να έχουμε στον νου μας δύο διαφορετικές «ρεύσεις»:

«τὴν τεκοῦσαν κατέσχεν ἀπήμαντον
τῆς ῥεύσεως ἥν οὐχ ὑπέστη»

Κράτησε την τεκούσα αβλαβή από τη ρεύση που ο ίδιος δεν υπέστη =
την κράτησε αβλαβή από τη ρεύση/φθορά (της παρθενίας) (α)
όπως ο ίδιος έμεινε αβλαβής από τη ρεύση/αλλοίωση (της θεότητας) (β)

 

[π. Μάξιμος]

... την αντων. ἧς με το τροπικό επίρρ. ὡς,

Νομίζω ὄτι τό ἧς γὰρ (ἴσως καί ἑνωμένο ἧσγαρ) ἐκλαμβάνεται ὡς συσχετικό ἐπίρρημα (πρβλ. ᾖπερ, ὥσπερ, ὅπως)